Adıghéy ve Qeberdéy Adıghecelerinin, her ikisi de kiril temelli olmakla birlikte alfabeleri arasında küçük de olsa farklılıklar bulunmaktadır. Ancak bu küçük farklılıklar ve tek halkın iki farklı yazı dili, Adıghe Halkının birlik oluşturma yolundaki en önemli engellerden biridir.

Dolayısı ile, toplumsal sorunlarımızın çözümü için çaba gösteren kişi ve kuruluşlar, tek dile gitmenin ön koşulu tek alfabe oluşturma çalışmalarını, yaşamsal değerde görmektedir. DÇB de kurulduğu ilk günden beri, bu sorunu önemsemekte, çözümü için çaba göstermektedir. Bu amaçla DÇB, konferanslar düzenlemiş, kamuoyu oluşturmuş, Prof. Khumaxhue Muhiddin'in projesinin kabulünde katkı sağlamıştır.

Olumlu büyük adımlardan sonra gündemden düşen konuyu DÇB yeniden gündeme taşımıştır. Önümüzdeki 14 Mart Adıghe Dili Bayramında bu konuda Cumhuriyet sorumlularının, bilim adamlarının ve Birlik yetkililerinin katılacağı bir konferans planlanmaktadır. Bu konferansa da sunulacak olan ekte sunduğumuz proje, Adıghéy Devlet Üniversitesi ve Ç'eraşe Témbot Sosyal Bilimler Araştırma Enstitüsü'nün birlikte çıkardıkları "Psalhe" dergisinde yayımlanmaya değer görülmüştür. İncelendiğinde görüleceği gibi, taslak, halen kullanılmakta olan alfabelere uzak düşmeden, yani günümüzde okur-yazar olanların da kolay okuyabilecekleri ancak yeni öğrenenlere çok büyük kolaylıklar getiren küçük değişiklikleri içermektedir.

Özetle, Kiril alfabesi ile okur-yazar olmanın önündeki en büyük engel, harflerin bulunduğu yere göre farklı seslendirilmesi sorunu çözüme kavuşturulmuş, söylenilen yazılabilir olmuştur. Adıghe dilinin tüm diyalektlerinin yazılmasını da olanaklı kılan semboller eklenirken, günümüz BS ortamının sunduğu olanakların sınırları aşılmamıştır.

Eleştirileriniz, önerileriniz ve taslağı olumlu bulanlarınızın destekleri, bu çok önemli sorunumuzun çözümünde çok değerli katkılar sağlayacağının altını çiziyor, sizleri, Kiril harflerini tanıyan her kesin rahat okuyabileceği Ortak Alfabe Taslağı ile baş başa bırakıyoruz.

Т 'уэрэ Тэжъугъэтхы, Тхыгъэм Тыкъежъугъадж
Непэрэ Тиалфавит Зэхъ уэкıыныгъэ Мыйынхэр Фэзышıырэ
Алфавит Проект
Адыѓабзэм йыбуквэхэр (тхэпкъхэр) джыри тэрэз дэдэў къэмытхыхьагъэў, зэхэмыфыгъэў тшıуэшıы. Ар зэхэфыгъуайэ зышıыри, адыѓабзэр зэратхырэ Кирилицэ алфавитым йылитерхэр (тамыгъэхэр), адыѓабзэм йыэ мэкъэ пчъагъэм бэкıэ зэрэ нахь макıэм даќуэў буквэхэр къызыхахыгъэ лъэхъаным тхэкıэ амалхэр зэрэ зэжъуыгъэр ары. Алфавитыр къыхэзыхыгъэ ш'эныгъэлэжьхэм, макъэр бэў, литерхэр, тэдэрэ зы макъэм зы литер фыхэхыгъэнэў зимыкъуырэм зэрашıы хабзэу ашıыгъ: Йэ а зы буквэм мэкъэ пчъагъэ къырагъэтыгъ, йэ зы макъэр буквэ заўлэкıэ къагъэлъэгъуагъ. Ащ къыхэкıкıэ алфавитыр гуырыуэгъуайэ, зэгъэш'эгъуайэ хъуыгъэ.

Арышъ непэ, алфавитыр зэщытымыгъакъуэў, тхыкıэр хэткıи зэгъэш'эгъуэшıуы зышıыщт зэхъуэкıыныгъэ мыйынхэр фэшıыгъэн файэў тэлъытэ. Тицыхьэшхуэ зытелъыр, непэ компьюторым къытырэ амалхэр аáкıэлъыгъэмэ, алфавитыр къытфыхэзыхыгъэ ш'эныгъэлэжьхэм ар нахь гуырыуэгъуэшıуэў, нахь зэгъэш'эгъуэшıуэў къыхахын зэралъэкıыщтыгъэр ары. Тиалфавит зигугъу къэтшıыщт зэхъуэкıыныгъэхэр фэшıыгъэў, бзэхабзэхэр йыгъэќуэтыгъэў къэтхыхьажьыгъэ зыхъуыкıэ адыѓабзэм йытхыкıэ нахь зэгъэш'эгъуэшıуы, изэхэфын нахь гуырыуэгъуэшıуы зэрэхъуыщтыми, адыѓабзэм йызэгъэш'эн кıэгуышıуырэр нахьыбэ зэрэхъуыщтыми щэч хэмылъэў тшıуэшıы.

Зэрэнафэшъы, цıыфхэр, лъэпкъэў зыщыщым, чıып'эў зыщыпсэўырэм йэмылъытыгъэў макъэў къауэн алъэкıыщтымкıэ зэфэдэў къэхъуых. Йэт'анэ къызыхэхъуыхьэгъэ бзэм/бзэхэм, ахэт макъэхэр гуыпсэфэў къауэн алъэкıэў, зэмысэгъэ макъэхэр къэуэгъуайэ ащыхъуэў регъажьэ. Къызыхэхъуыхьэгъэ бзэм/бзэхэм фэшъхьафыбзэ зэзгъаш'эхэрэм йынахьыбэм зэрагъаш'эрэ бзэм ымакъэхэр, ар зиныдэлъфыбзэхэм афэдэў къауэн алъэкıырэп. Ахэм апайэ «бзэр зэрэ йымыныдэлъфыбзэр къыхэщы» къикıэў «акцент» йы' ауэ.

Бзэм ылъапсэр макъэр ары. Бзэхэр ахэт макъэм йапчъагъэ йэлъытыгъэў лъэшэў зэтекıых. Апэрэ пшъэрылъыр бзэм ымакъэхэр къыхэгъэщыныр ары. Ащ пае, мыщ фэдэ упчIэхэм яджэуап талъыхъуsн фае:
-Бзэм, мэкъэ тхьапша йыэр?
-Ахэм ащыщэў мэкъэзещэхэр тхьапша зэрэхъуырэр?
-Мэкъэзэращэхэр тхьап ша зэрэхъуырэр?...
-Мэкъэзещэхэр, мэкъэзещэ къызэрыќуэха?
-Хьаўри бзэм, дифтонгхэри (мэкъэзещэ мэкъит'у зэхэлъ), трифтонгхэри (мэкъэзещэ мэкъищ зэхэлъ) йыа?

Макъэхэм йазэхэфын къыкıэлъыќуэрэ лъэўбэкъуыр мы макъэхэр къэзытыщт литерхэм йакъыхэхын ары. Мыщ дэжьым ш'эныгъэлэжьым йы фитыныгъэ гъуынэнчъэў, зыфэйэ литерхэр, гуыщыэм фэшıы макъэ пэпчъы ар къэзгъэлъагъуэрэ зы литер къыгупшысын ылъэкıыщтэў къызышıуэшıыхэри щы'. Шъхьакıэ бзэш'эныгъэлэжьхэм йафитыныгъэхэми гъунапкъэ гуэрэхэр йымыэў щытэп.

Зытетыр арышъ, тилъэпкъ фэдэў, зицıыфышъхьа макıэ лъэпкъхэм, зыфэйэ литерхэр къагупшъысэн алъэкıыщтми, щыэ тхэкıэ амалхэм задимыщтэкıэ ар алфавит афэхъуын илъэкıыщтэп. Йэжь къыфихьыщт шıуагъэр ыпэ йызыгъэщырэ дунэйэ бэдзэр зэфыщытыкıэм, лъэпкъ цıыфышъхьэ макıэхэр къырадзэщтэп. Лъэпкъыр зыщыпсэўырэ хэгъэгуым йылъ политикэри ащ къыхэмыхьэжьын ылъэкıыщтэп... Аў гъэшıэгъуэныр, лъэпкъ цıыфышъхьэ макıэхэр зышıуэмыуэф а бэдзэр зэфэщытыкıэ дэдэм, лъигъэќуэтэгъэ техникэм йышıуагъэкıэ, кирилицэм хэмыт тызыфэныкъуэ литерхэр къыхэтхын, непэрэ алфавитыр щытымыгъэзыйэў, зэхъуэкıыныгъэхэр фэтшıын тлъэкıыгъ.

Алфавит зэхэгъэўцуэным йыйащэнэрэ лъэўбэкъур, бзэм ымакъэхэр литерхэм атегуэщэныр, алфавитым йыбуквэхэр къыхэхыныр ары. Литерер къытырэ макъэр, йэ тхыкıэм щигъэцакıэрэ пшъэрылъыр гъэнэфагъэ зыхъуыкıэ буквэ мэхъуы. Зэкıэлъыќуакıэ гъэнэфагъэ зиэ зы бзэм фыхахыгъэ буквэ куыпри а бзэм йыалфавит мэхъу.

Зыкıэгъэтхъыгъэн файэр бзэш'эныгъэлэжьым йыпшъэрылъыр,ыкıи ар зыфитыр, зыдэлажьэрэ бзэм ежь ымакъэхэр, йызэхэлъыкıэ, йыхабзэхэр къыхигъэщыныр, зэригъэзэфэныр, гуырыуэгъуэшıуэў къытхыхьаныр ары нахь, бзэм хэмылъ хабзэхэр къыфигупшысыныр, хэмыт макъэхэр хигъэўцуэныр, хэт макъэхэр хигъэзыныр арэп.

Йэт'ани, алфавитыр зэхэгъэўцуагъэ зыхъуыгъэм, йылъэсыбэхэр зытешıэ нэўыж, хэўкъуэныгъэхэр къыхэбгъэщыми, ар уызэрэфайэў зэблэпхъуыжьыным йыфитыныгъэ, п'экıэкıыгъэхэн ылъэкıыщт. Арэў щыт нахь мышıэми, йыбзэхабзэмэ ахэмыплъэжьрэ, ыбзэ зэпымыуэў дэмылажьэрэ, тхыкıэм, бзэр нахь зыгъэлъэшыщт, бзэр нахь гуырыуэгъуэшıуы зышıыщт зэхъуэкıыныгъэхэр фэзымышıырэ, бзэхабзэхэр йыкıэрыкıэў къэзымытхыхьэжьырэ, ыбзэ зышıуэлъап'э лъэпкъ щымыэў тшıуэшıы.. Арышъ лъэпкъхэм йыгъуэм къыхагъэщын амылъэкıыгъэгъэ бзэм ежь ымакъэ гуэрэ къызыхагъэщыжькıэ, къагуырымыуэгъагъэ ихабзэ гуэрэ къызагуырыуэжькıэ, бзэм ежь йымыйэ хабзэ гуэрэ щыўагъэкıэ зэрэхалъхьагъэм гуы зылъатэжькıэ, бзэм йытхыкıи, йыхабзэхэми, бзэм къемыгуэўэщт зэхъуэкıыныгъэхэр фашıы. Тиныдэлъфыбзэ йызытети, сыд ылъэныкъуэкıи тыбзэ, тыхэмыплъэжьмэ, алфавитыр зэтымгъэзэфэжьмэ, бзэ хабзэхэр къэтымытхыхьэжьымэ мыхъуынэу теўбытагъэ ўегъэшıы. Кıэкıэў тэ тишıуэшıкıэ:
-бзэм непэ йэгуаўрэр, неўыщи йэгуэўэщтыр, тхыкıэм зэхъукıыныгъэхэр фэшıыныр арэп, фэмышıыныр ары;
-хэти къыдгуырыуэн файэр, тыбзэ йытхыкıэ гуырыуэгъуэшıуы зытымышıыкıэ, йыхабзэхэр хэти къыгуырыуэў къызытымытхыхьэжькıэ, бзэм йытыкıэ джы зэрэщытэў гуырыуэгъуайэў, зэгъэш'эгъуайэў къызыдгъанэкıэ, бзэр зэзыгъаш'эрэр ќуатэмэ къэси нахь макıэ зэрэхъуыщтыр, бзэр зэрэт'экıэзыжьыпэщтым йыщынагъуи къызэрэтшъхьэщыўцуэщтыр ары...

«Бзэ зимыэм лъэпкъ зэримыэр » бзэр щымыэжьы зыхъурэм лъэпкъыри зэрэщымыэжьыщтыр зыхэзыш'эрэ, лъэпкъш'эжь зиэ хэтрэ зыадыѓи, бзэм фемыджагъэми, бзэм йызытет ымыгъэгуымэкıын ылъэкıырэп. Тэри тыбзэ йыуэфыгъуэхэм йазэшıуэхын темыгуыпшысэн, тыдэмылэжьэн тлъэкıырэп. Бзэм къет'уалıэхэрэмкıэ тигъуазэри, «бзэр цıыфым пайэ нахь, цıыфыр бзэм пайэп» къэзыуэгъэгъэ ш'эныгъэлэжьым йыгуыпшыс. Ащ тыкъыпкъырыкıызэ т'уэн тлъэкıыщт «Бзэр лъэпкъым пайэ нахь, лъэпкъыр бзэм пайэп»

Арышъ, бзэм йытхыкıэ, гуырыуэгъуэшıуы хъуын файэ. Бзэр, зибзэ цıыф лъэпкъым фэуэрышıэн файэ. Сыд йыдэхагъэкıи, сыд йыбайыгъэкıи зыйэ лъэпкъым экıэзырэ, экıэзыщт, экıэзыпэщт бзэм нахьи, чıэнагъэ тıэќухэр ышıыми зыйэ лъэпкъыр зырылажьэрэ, зыдэлажьэрэ зэрыгуышхуэрэ, зэгъэгуышхуэрэ бзэр ары къыхэхыгъэн файэр. Тиныдэлъфыбзэ йызытет ары тызышıуэкıын тызыфимыт пшъэрылъэў къытфигъэўцуырэр.

Адыѓабзэм изытет:
Непэ, уежьагъэў къэплъыхъуыъэкıи, ўэрэўырыс, ўэрэтырку, ўэрэáраб, ўэрэнэмыкıрэ лъэпкъ, йыныдэлъфыбзэкıэ зы ўэрэд гуэрэ къэзымыуэшъуын, зы ўысэ пычыгъуэ гуэрэм къемыджэшъуын цıыф къэгъуэтыгъуайэ хъуынэў тшıуэшıы. Ау ўызылъыхъуырэр адыѓэ цıыфмэ, зыш'эрэ нахьи зымыш'эрэр нахь зэрэгъуэтыгъуэшıуым щэч хэлъэп. Ащ даќуэў мымакıэў ўарихьылıэщт, тıэќурэ зэхэсыгъэ, чэфыгъэ, гуышхуагъэ адыгэ куыпмэ, хэкуым ўрысыбзэкıэ, хымэм зыхэс лъэпкъхэм абзэкıэ ўэрэдыр къыхадзэў. Йэ, йанасыпкıэ адыгэ ўэрэдыжъ къыхэзыдзэшъуын гуэрэ ахэсмэ, ащ йэхъуапсэхэу дежъыўхэмэ йагуапэў. Гуыфаплъэў ўазыхаплъэкıэ, ныдэлъфыбзэкıэ, йэжь ыбзэкıэ ўэрэд зэримыш'эрэм йэ ўэрэдыр къыхэзыдзагъэм гуыхахъуэў дежъыўын зэримылъэкıырэм йыўыкıытагъуэ гуыкıэ зэхэзыш'эхэри мымакıэў къахэбгъэщын плъэкıыщт...

Джы зэрэнафэшъы, ащ лъабжъэ фэхъуыгъэр блэкıыгъэ лıэшıэгъумэ къытфахьыгъэ тхьамыкıагъуэр ары, Ащ лъэпкъыр зэтыригъэзыгъ. Апэў хэхэсрэ хэкурысрэ хъуэў т'уэ зэтыриўтыгъ. Лъэпкъыр зыратэкъуыхьэгъэ Ўэсмэн Империйэр зэхэзи хэхэсхэр къэралыгъуэ зэфэшъхьафыбэмэ арысы хъуыгъэ. Ўрысыйэм къыщыхъуыгъэ политикэ зэхъуэкıыныгъэхэми лъэпкъыр лъэпкъэў къэнэжьынымкıэ йашıуагъэў къэкıуагъэм пеэў, хэкурысымрэ хэхэсымрэ йамызакъўэу, ежь хэкурысхэри зэпэáпчъэ ышıыгъэх. Адыѓабзэм тхыбзит'у йыэ хъуыгъэ. Ахэм э адаќуэў адыѓабзэм йызытет йэхьылıагъэў къэт'уэн тлъэкıыщт:
-Непэ дунайым щыпсэўрэ адыѓэм йынахьыбэм йаныдэлъфыбзэ аш'эжьырэп.
-Адыѓабзэр зыш'жьэрэ нахь макıэм йынахьыбэм, тхэкıэ-йэджакıэ ыш'эрэп.
-Тхэкıэ-йэджакıэ зыш'эрэ нахь макıэм йынахьыбэр, адыѓабзэ хэўтыгъэхэм йаджэхэрэп.
-Адыѓабзэкıэ йэгъэджэгъэн файэм бэкıэ нахь макıэр ары йэдгъэджэн тлъэкıырэр.
-Ахэм йынахьыбэми, тхэкıэ-еджакıэр дэгъуэў зэрагъэш'эн алъэкıырэп.
-Тиалфавит ш'эныгъэ лъапсэм йэлъытыгъэў щыкıагъэхэр йы'.
-Бзэ хабзэў (грамматикэ) тиэм адыѓабзэм йэжь йымыйэ хабзэхэр хэлъ хъуыгъэ.
-Тиш'эныгъэлэжьмэ бзэмкıэ зэгуырыуэныгъэ ахэлъэп.
-Бзэ зэгъэш'эн системэў тиэр бзэм ылъэныкъуэкıэ лъэпкъым йызытет дищтэжьрэп.
-Адыѓабзэ зэгъэш'эным, лъэхъаным диштэрэ эпыэгъу эмэ-псымэхэр тиáхэп.
-Лъэхъаным диштэрэ техникэр, интернетыр, телевиденыйэр бзэ зэгъэш'эным ылъэныкъуэкıэ дгъэпсэўэлъахэрэп.
-Адыѓабзэм итхыкıэ шапхъэхэр (правописаниер) Адыѓейым, хабзэм йыáпэ кıэлъэў, 1938-м щегъэжьагъэў къыдэкıыжьыгъэп, тхылъщап'эмэ ателъэп, гуыманитар ўшэтынхэм апылъ Кıэрэщэ Тембот институтым йыбиблиотекэ, зы нахь чıэлъыжьэп.
-Лъэпкъ уэфыгъуэхэм, лъэпкъыбзэм, нахь фитэў тытегуыщыэн тлъэкıэў зыщыхъуыгъэм тешıагъэр мымакıэми, адыѓэ тхыбзит'уым зы алфавит фыхэтхын тлъэкıыгъэп.
-Шıэныгъэлэжьхэм зэдаштэгъэ, Профессорэў Кхъумахуэ Мухьыддин зэхигъэўцуагъэ, тхыбзит'уым йатхыкıэ зэфэдэ зышıырэ проектыр, КъБР-м йы парламенты къыщтагъэми Адыѓейым ащ ыгуыгъу щашıыжьыгъэп.

А пстэўми, тыбзэ йыуэфыгъуэхэр зэрэхьылъэ дэдэм тырыўагъэўбытэ. Тэ ахэм ащыщэў апэў зэшıуэхын файэў тлъытэрэр тиалфавит, тхыкıэр гуырыуэгъуэшıуы зыщыщт зэхъуэкıыныгъэхэр фэшıыныр, тыбзэ хабзэхэр игъэќутыгъэў къэтхыхьэжьыныр ары. Непэ, мэгушIо (мэгышıуэ) гущыэр зэрэтытхырэр, тыбзэ йыхабзэ ар зэрэзэхифырэм, тыбзэ йытыхыкıэ, зэгъэш'эгъуйэ, гуырыуэгъуайэ зэришıыгъэм йынэрылъэгъу гуыўыз:

МЭГУШІО гущыэр пэублэ еджап'эм йаплıэнэрэ класс щаджырэ адыѓабзэ тхылъым мыры къызэрэзэхифырэр:

«ГущыIэу мэгушIо зыфиIуэрэр пычыгъуищэу зэхэт:
мэ-гу-шIо
Мэкъэзещэу хэтхэр:
э(мэ), ы(гу+ы), э(шIу+э)
Ударениер пычыгъуэу шIуэ зыфиIуэрэм тефэ.
Мэкъэзэращэу хэтхэр:
м, гу, шIу,(шIу+э)
ГущыIэу мэгушIо зыфиIорэм
мэкъи 6-рэ: (м), (э), (гу), (ы), (шIу),(э),
букви 4-рэ : м, э, гу, шIу (шIу+э) хэт.»

Джы тежъуыгъэплъ ар зэрэг уырыIуэгъуайэм:
Йаплıэнэрэ классым йысэў, ылъэгъуы рэри псынкıэу къызгуырымыуэрэ йэджэќуэ цıыќуым, мэгушIо гущыэм сыд фэдизэу хэплъагъэкıи химылъэгъуэщт (ы) мэкъэзещэ буквэр хэтэў къызэрэчıэкıырэр, зэ нэхь химылъагъ уэрэ (э) мэкъэзещэ буквэри, зэп т'уэ къызэрэхафэрэр г уырыдгъэуэн файэ. Аў уэфым йыхьылъагъэ ащи щиўыхырэп. Йэджэќуэ цıыќуым, мэгушIо гуыщыэм химылъэгъуахэрэ шIу буквэр къыздикıырэми г уы лъедгъэтэн файэ.

Тхэкıэ-йэджакıэ зэдгъэш'эжьыщтхэм йынахьыбэм адыѓабзэр зэрамыш'эжьырэри, буквэхэм къатырэ макъэхэр адыѓабзэр зыш'эхэрэм афэдэў гуырышэкıэ къырахын зэрамылъэкıыщтыри къызыдэплъытэкıэ, мы щысэ закъуэм, алфавитым зэхъуэкıыныгъэ фэшıыныр, бзэхабзэхэр къэтхыхьажьыныр, бзэ уэфыгуэхэм апэ йымыгъэщыгъэмэ зэрэ мыхъуыщтыр джыри зэ нэрылъэгъуы къешıы.

Зэхэдгъэўцуэгъэ проектым къыдилъытэрэ йынахьыбэр ш'эныгъэлэжьмэ зэдащтэгъэ зэхъуэкıыныгъэхэр къэщтагъэ зыхъуырэм, мэгушIо гуыщыэр зэрэтхыгъэщтыри, зэрэзэхэфыгъэщтыри мыры:

Зэрэтхыгъэн файэр,
мэгуышıуэ
мэгуышıуэ гуыщыэр пычыгъуищэу зэхэт:
мэ-гуы-шıуэ
Мэкъэзещэу хэтхэр:
э(мэ), уы(Iуы п'уэн ўыкъеджэщт), уэ(Iуэ п'уэн ўыкъеджэщт)
Удареныйэр пычыгъуэў шıуэ зыфиуэрэм тефэ.
Мэкъэзэращэу хэтхэр:
м, г, шı,
Гущыэу мэгуышıуэ зыфиуэрэм
букви 8-рэ : м, э, г, шı, у, ы, у, э
мэкъи 6-рэ: м, э, г, уы(Iуы), шı,уэ(Iуэ), хэт
Мэкъэзещэхэм ащыщэу уы(Iуы)-мрэ, уэ(Iуэ)-мрэ дифтонгых.

Мы тхыкıэр къызыхэтхыкıэ мэгуышıуэ гуыщыэр зэхэзыфырэр
-гуыщыэм хэмыт, гуыщыэм химылъагъуэрэ буквэ лъыхъ уыщтэп.
-мэкъэзещэхэм гуырыуакıэў афытиэр, бзэ пстэўми зэдырайэ бзэ ш'эныгъэ хабзэм пэшı уеќуэщтэп. (дифтонгхэр)
У-буквэр, тиалфавит мэкъэзэращэуи, мэкъэзещэуи къызэрэхафэрэм тхыкıэ-йэджакıэр хьылъэ дэдэ зэришıырэр дэгъэзыжьыгъэ хъуыщт.

Непэрэ тиалфавит фэшıыгъэн файэу тлъытэрэ зъхъуэкıыныгъэхэр

Адыѓабзэм непэрэ йыалфавит, ўырыс алфавитыр зытырагъэпсыкıыгъэ Кирилицэ литер 33-м, ўрысыбзэкıэ «палочкэ» адыгабзэкıэ «бэщыжъый» (І) цıэ зыфашıыгъэр, хэгъэўцуагъэў литер 34 мэхъуы.

Алфавитым йы пройэкт зэхэдгъэўцуэ зэхъуым
-Зэхъуэкıыныгъэхэм непэрэ алфавитыр зэщимыгъэкъуэным, тынаэ тедгъэтыгъ.
-Адыѓабзэ тхыкıэр нахь гуырыуэгъуэшıуы хъуыным фэшı, компьюторым йыамалхэр дгъэпсэўэлъагъ.
-Ш'эныгъэлэжьхэм, зэгурыуэхи тхыбзит'уым фыхахыгъэ, тхыкıэм тырыгъуэзагъ.
-Кирилицэ литерхэр зылъапсэ тиалфавит хэт буквэхэм амакъэхэр амакъэў къэдгъэнэжьгъ. Ащ, непэрэ алфавитымкıэ йэджагъэхэри, къин амыхъуэў проектым хэгъуэзэнхэм иамал къытыгъ.
-Гуыщыэм хэт мэкъэ пстэўри тхыгъэмэ нахь йэджэгъуэшıуы хъунэў тлъытагъэ. Къат'уэрэр къызэрат'уэрэм фэдэў ттхыгъ э.
-Ўырысыбзэ буквэхэм къатырэ макъэхэм афэнэуасэхэр адыѓабзэ зымыш'эхэри ахэтыжьэў, текстхэм, къызаджэхэрэр зэрэадыѓабзэр къыбгурыуэў къеджэнхэ алъэкıыгъ. Ащи тызэрэхэмыўкъагъэр нэрылъэгъуы къышıыгъ.
-Алфавитым зэхъуэкıыныгъэхэр фэтшıы зэхъуым, мэкъабэ къэзытырэ буквэхэр зэгъэш'эгъуайэ зэрэхъуырэр къыдэтлъыти, макъэхэм буквэ шъхьафхэр афыхэтхыгъ. Ащ, ады ѓабзэ къэ уэкıэ пстэўри рыпытхын плъэкıыным йыамал къытыгъ.
-Аў буквакıэхэр, зыхэтыўшъхьафыкıыгъэ буквэм йытеплъэкıэ фэдэў къыхэтхыгъ. Ащи, непэрэ тиáлфавиткıэ йэджагъэхэр, текстхэм къин амыхъуэў къеджэшъуынхэм йыамал къытыгъ.
-КIэкIэу, «мы буквэр мырэу тхыгъэ ау мыщ фэдэ зэфэмыдэ къеджакıэхэр и '» т 'оў кıэтым уэтыкıыжьыным фэшı, къат 'уэрэр тхыгъэмэ, тхыгъэм тыкъеджэмэ нахь йы гъуэў тлъэгъугъэ.

Адыгабзэм иджыни, изэгъэшIэни нахь эшıэхы къышıынэу тызыщыгугъурэ алфавит проектыр, литрэ 36-рэ мэхъу.

Мыхэм ащыщэу 30-р урыс алфавитым хэт литер 30-р ары.

Непэрэ алфавитым хэт ё (йо),. Я (йа, Iя=еа), ю (йу), литерхэр проектым хэхыгъэу, ахэм ячIыпIэкIэ къатырэ мэкъитIухэр тхыгъэныр нахь игъоу тлъэгъугъэ.


Iа йычıып'экıэ á,
(Iа буквэр пычыгъом иапэрэ буквэ зыхъукıэ къытырэ макъэр къытэў)

г йычıып'экıэ ѓ,
(г буквэм, гыны гущыэм къыщитырэ макъэр къытэў)

кI йычıып'экıэ ќ
(кI буквэм, О,У буквэхэр къызыкIэлъыкIокIэ (кIун, кIон), е ежь Ш буквэм къызыкıэлъыќуэкıэ (шкIэ-шќэ) къытырэ макъэр къытэў)

у йычıып 'экıэ ў
(у буквэм, уанэ уатэ ау гущыIэхэм къащитырэ
мэкъэзэращэ макъэр къытэу ўанэ, ўатэ' аў)


I-м йычıып 'экıэ (')
( I литерым, СIихыгъ, пIалъэ еI, иI
гущыэхэм ащигъэцакıэрэ пшъэрылъыр ыгъэцакıэў)
(I) йычıып 'экıэ (ı)
(пI, тI, кI, цI, чI, шI, лI буквэхэм ахэлажьэрэ I бэщыжъыер
икIыхьагъэкIэежь буквэхэм ащизы тшıыгъэ пı, тı, кı, цı, чı, шı, лı)

ЗэхъокIыныгъэхэр къыдэзлъытэрэ алфавит проектым илитерхэр 36-рэ мэхъу. Ахэм ащ ышэу литер 30-р непэрэ алфавитым илитерхэр ары. Къытырэ макъэр е бзэм щигъэцакIэрэ функциер гъэнэфагъэ зыхъукIэ литерыр буквэ мэхъу:

Мэкъэ ўнае зиэ литерхэр (буквэхэр)
А а, Á á, б б, В в, Г г, Г г, Д д, Е е, Жж, З з, И и, Й й, К к, Ќ,ќ Л л, М м, Н н , О о, П п, Р р, С с, Т т, У у, У у, Ф ф, Х х, Ц ц, Ч ч, Ш ш, Щщ, Ы ы, Э э,

Макъэ зимыэ эпыэгъу литерхэр:
Ъъ, Ьь, ı, (')

Мы литерхэм атешıыкıыгъэ алфавитыр буквэ 51 мэхъу:
А,а, Á,á, Б,б, В,в, Г,г, Ѓѓ, Гъ,гъ, Д,д, Дз,дз, Дж,дж, Е,е, Ж,ж, Жъ,жъ, Жь,жь, З,з, И,и, Й,й, К,к, Ќ,ќ, Къ,къ, Кı,кı, Л,л, Лъ,лъ, Лı,лı, М,м, Н,н, О,о, П,п, Пı,пı, Р,р, С,с, Т,т, ТI,тI, У,у, Ў,ў, Ф,ф, Х,х, Хь, хь, Хъ,хъ, Ц,ц, Цı,цı, Ч,ч, Чъ,чъ, Чı,чı, Ш,ш, Шъ,шъ, Шı,шı, Щ,щ, Ы,ы, Э,э, (')

Алфавитым йымэкъэзещэхэр:
а, á, ы, э, е, и,у, о,
Мэкъэзещэ къызэрыќуэхэр
а, ы, э
Дифтонгхэр (мэкъэзещэ мэкъит'у зэхэлъ)
е- зэфэдэ мэкъит'у зэхэлъ (непэ, телъ)
и- зэфэдэ мэкъит'у зэхэлъ (ти ўын, ихыгъ-Iихыгъ)
уэ(маќуэ-макIуэ, йэуэ),
уа- (ќуагъэ-кIуагъэ, куахъуэ, йэуатэ),
уы (уыкıыгъ),
Трифтонгхэр (мэкъэзещэ мэкъищ зэхэлъ)
Уе (уехы, гуехы),
уи (гуихыгъ, уихыгъ)

О мэкъэзещэр кıахэ адыгабзэ гуыщыэхэм къахафэрэп. Хымабзэ гущыэхэм кıакуэў къахэфэ. Йышъхьэрэ адыѓабзэм хымэ гущыэхэм кıакуэў къызэрахафэрэм нэмыкıэў адыгабзэми зэфэдэ мэкъит'у дифтонгэў къыхэфэ. (Соќуэ' сохьыр)

Мэкъэзэращэхэр:
Зы литрэкıэ къэгълъэгъуагъэхэр
б, в, г, ѓ, гъ д , ж, з, й, к, ќ, л, м, н, п, р, с, т, ў, ф, х, ц, ч, ш, щ,

Литеритıукıэ къэгъэлъэгъуагъэхэр
Дз, Дж, Гъ, Хъ, Хь, Къ, Чъ, Жъ, Шъ, Лъ, Жь, Пı, Тı, Кı, Цı, Чı, Шı, Лı

Мэкъэзэращэхэр:
Зы литрэкıэ къэгълъэгъуагъэхэр
б, в, г, ѓ, гъ д, ж, з, й, к, ќ, л, м, н, п, р, с, т, ў, ф, х, ц, ч, ш, щ,

Литеритıукıэ къэгъэлъэгъуагъэхэр
Дз, Дж, Гъ, Хъ, Хь, Къ, Чъ, Жъ, Шъ, Лъ, Жь, Пı, Тı, Кı, Цı, Чı, Шı, Лı

УпшIэ Макъэ мэкъэзэращэхэр
ЛитеритIукIэ къэгъэлъэгъуагъэхэр,
Гу, Ку, Ќу, Цу, 'У, Ху

Литерищыкıэ къэгъэлъэгъуагъэхэр,
Дзу, Гъу, Хъу, Къу, Жъу, Шъу, Шıу, П'у, Т'у

Къэзгъэнаф:
Мы къэтыпчъыгъэ буквэхэр уыпшıэ макъэу къэлъытэгъэным фэшı,
-пычыгъом уыпшıэ макъэм хэлажьэрэ У-м нэмыкı (нахьыбэрэмкıэ у-м ыпэкıэ, загъорэдэдэри ыужкıэ) пычыгъогъэпс мэкъэзещэ хэтын фае.
-пычыгъо зымыгъэпсырэ У мэкъэзещэмрэ къызыкıэлъыќуэрэ мэкъэзэращэм, е (') литерымрэ, зэхэтэу упшıэ макъэ мэкъэзэращэх.
-Ашъхьэмафэ Даўытэ, У мэкъэзещэмрэ, къызыкıэлъыќуэуэрэ мэкъэзэращэм, е (') литерымрэ, зэдагъэпсырэ макъэр, уыпшıэ макъэ мэкъэзэращэу лъытэгъэным фэшı, пычыгъом уыпшıэ макъэм хэлажьэрэ у-м нэмыкı пычыгъуэгъэпс мэкъэзэщэ хэтын зэрэфаем къыкıимыгъэтхъыгъэми, къыхьыгъэ щысэхэм ар къызэрэхигъэщыгъагъэм тырыўагъэўбытэ. Мары Ашъхьэмафэ Даўытэ къыхьыгъэ шысэхэр:

Скобкэмэ адэтхэр пычыгъогъэпс мэкъэзещэхэр ары.

Гу- Ыгу (ы), гузэгу (э),
Гъу- лъагъу (а),нэфшъагъу (а),
Дзу- хьандзу (а ),
Жъу- хьалыжъу (ы),
Ку- ыку (ы), сэку(э),
Къу- бгыкъу (ы), тыркъу (ы),
КIу- лъыкIу (ы),
ПIу- шъхьатепIу (е)
Тiу- шитIу (и)
Хъу- псыхъу (ы), лъэхъу (э),
Цу- псыцу (ы),
Шъу- лъашъу (а),
ШIу- шъуашIу (а),
IУ- шъхьатепIу (е), шитIу (и), чыIу (ы), кIыIу (ы)
Ху- емыкIушху (ы), умыгушху(ы).

Гу зылъытапхъ:
-У мэкъэзещэр, пычыгъо къешIымэ, IупшIэ макъэ хъурэп. Пычыгъо гъэпс мэкъэзещэ мэхъу.
-Мэкъэзещэ У-р Адыгей (кıахэ) тхыбзэм нэмыкı мэкъэзещэ гуэрэ къыкıэлъымыќуэў, дифтонг ымыгъэпсэў къыхафэрэп.


Алфавитым йызэхъокıыныгъэхэр
Пройэктыр джы зытетыр А, а А, а
зытетым тетеў къэнэжьыгъ
Á,á Iа Ў, ў У, у Ўынэ, ўатэ, Аў унэ, уатэ, ау У,у IУ, Iу
(Ўрысыбзэм хэт У-м фэдэкъабз)
Уынэ, гуы, ,йэуэ Iунэ, гу, еIо
Къэзгъэнаф: ц, шъ, шI, жъ, дж, мэкъэзэращэхэм къакIэлъыкIорэ у-м, дифтонг егъэпсыми, IуыпшIэ макъэхэм ахэлажьэми къитырэ макъэр, мыдрэ мэкъэзэращэхэм къазыкIэлъыкIокIэ къитырэ макъэм нахь псыгъу. Уырысыбзэ Ю-м хэт у макъэм нахь фэд.
Ѓ,ѓ Г, г ѓыны, адыѓэ гыны, адыгэ Г, г Г, г
Гу, гогон гущыэхэм къащитырэ макъэм
йыбуквэ зытетым тетэу къэнэжьыгъ
Ќ,ќ КI, кI
ќуэн, маќуэ кIон, макIо Кı, кı КI, кI Шı, шı ШI, шI
Лı, лı ЛI , лI
Чı, чı ЧI, чI
Йы И
( И-м йы мэкъит'ур къызыщитырэ чıып 'эм)
И,и И,и
ЙЭ Е
( Е-м йэ мэкъит 'ур къызыщитырэ ч ıып'эм)
Е,е IЕ,Iе Ы, ы Ы,ы
Ы мэкъэзещэр, Адыѓабзэм пкъыгъуацıэхэм йаапэрэ буквэ хъурэп. Апэрэ буквэу къызыщыхафэрэ чıыпıэр мэкıэдэд. Арышъ, жьы зыкıэт макъэри, ыпэкıэ бэщыжъыер щыт зыхъукıэ къы