|
Bir önceki
yazımda (Anavatandaki
Dil Çalışmaları-1) K’uba Şaban alfabesinin en büyük
eksikliğinin Kiril alfabesindeki kimi yetersizlikleri gereksiz bir
şekilde Latin alfabesine taşımış olduğunu söylemiştim. Bu gereksiz
uyarlamalardan en önde geleni kesme işareti dediğimiz, Romen
rakamı (I) ile gösterilen im (işaret) yerine (v) harfinin
kullanılmasıdır.
Kiril alfabesine göre (I) imi sesi olan bir harf, hem de sessiz
bir harf kabul edilmektedir. Ancak bize göre bu sesi olmayan ancak
bir çok görevin yüklenmiş olduğu bir imdir.
Alfabe önerisine geçmeden önce günümüzde kullanılan Kiril
alfabesindeki eksiklikleri, yanlış saydığımız uygulamaları vermek
istedim. Bunun daha sağlıklı bir Latin alfabesi için gerekli
olduğuna inanıyorum.
Bu amaçla (I) imine ilişkin Adigey’de üç ayda bir yayımlanan
“Zekhueşnığh” adlı derginin 2005-3. sayısında yayımlanan ve
dilbilimcilerce kabul gören makalede de belirttiğim, (I) iminin
farklı görevlerinin önerdiğimiz Latin temelli alfabede nasıl
karşılanabileceğini ilginize sunuyorum:
Aslında temel sorun dilimizdeki ses sayısının çok yararlanmak
durumunda olduğumuz yaygın alfabelerin bu arada Kiril alfabesinin
harf sayısının az olmasından kaynaklanmaktadır. Dolayısı ile hangi
alfabeyi seçersek seçelim kimi harflere birden fazla görev
yüklemek ya da kimi sesleri birden fazla harfle göstermek zorunda
kalıyoruz. Zaman, zaman önerilen, her sesin bilinmeyen, tanınmayan
bir harf ile karşılamak gibi önerilerin pratik değeri olmadığını,
bizim mutlaka, bilinen bilgisayar programlarında yer alan
alfabelerden birini kullanmak zorunda olduğumuzu takdir edersiniz.
Ancak bu kurallar iyice irdelenip bir sisteme bağlanmadığında dili
bilmeyenlerin okuma yazma öğrenmeleri, hele dili öğrenmeleri çok
güç olmaktadır. Günümüzde Adige dilbilgisinin sessiz harf saydığı
(I) harfi de görevleri iyi tanımlanmamış harflerden biridir. Bize
göre (I) harfini, kendi sesi olmayan, bulunduğu yere göre değişik
görevleri yerine getiren yardımcı bir harf saymak gerekir ve
dilimizde dört ayrı görevi yerine getirmektedir. Latin alfabesine
geçilirken de tüm görevler için bizce farklı görevler farklı
imler, işaretlerle gösterilirse alfabe daha kullanışlı olacaktır.
1)
(I) iminin görevlerinden biri, aynı harfin hece-sözcük başlarında
verdiği farklı sesleri ayırmaktır. Kiril alfabesinde bu şekilde
ses veren harfler ve Latin alfabesinde bulabileceği karşılıklar
şunlardır:
a) Sözcük başındaki (A) seslisi, biri адыгэ-Adige,
анэш-aneş-dayı, апч-apç sözcüklerinde bulunan A sesi gibi hava
içeren (Жьы зык1эт-jı zıççet) ses olarak tanımlanan, biri de ane,
ade sözcüklerinde bulunan ve Türkçe'de sözcüklerin başında iken
verdiği keskin ses olmak üzere iki farklı ses verebilmektedir.
Dolayısı ile A harfi Türkçe’deki keskin sesi vermesi gerektiğinde,
havalı olanından ayırmak için önüne (I) yardımcı imini almaktadır.
Önerdiğimiz Latin asıllı alfabede sözcük başındaki (A) nın iki
sesini ayırmak için ayrı bir im kullanmanın gereksiz olduğunu
düşünüyoruz. Türkçe’deki şapkalı, şapkasız A gibi. Dili bilenler,
A ile başlayan sözcüğü bilenler ayrı bir ime gerek kalmadan havalı
olanı seslendirebileceklerdir. Keskin okunanı zaten Türkçe’deki A
sesinin aynıdır. Ayrıca anavatana yerleştikten sonra,
muhacerettekilerin sesler arası bu nüansı kaybettiğimizi
gözlemledim. İlginç olanı kentlerde doğup büyüyenlerin de bu iki
sesi artık ayıramaz olduğudur. Bu süreç içerisinde hava içeren
sesi kaybolacağı izlenimini vermektedir. Ki, Kube Şaban’da aynı
yaklaşımla iki A sesini ayırma gereği duymamıştır.
b)
Hece başlatan (Ы) seslisi harfi, biri ыхьыгъ-yıhığh-götürdü,
ышъхьэ-yışhe-kafası, ынэ-yıne-gözü) sözcüklerinde olduğu gibi biri
hava içeren, diğeri de Türkçe’deki (I) sesi karşılığı iki sesliyi
göstermektedir. Hava içeren Ы sesi dilimizde hiçbir zaman sessiz
harflerden sonra gelmez. Ancak Ы harfi hecenin ilk harfi
olduğunda yukarıda sözünü ettiğimiz her iki sesi de verebilir.
Dolayısı ile sözcük başında olup Türkçe’deki (I) sesini vermesi
gerektiğinde önüne (I) imini alır.
Latin temelli alfabede bu sorunun şu şekilde çözümlenebileceğini
düşünüyoruz. Türkçe’deki (I) gibi okunması gerektiği durumlarda,
yani önüne (I) imini aldığı durumlarda hiçbir ek işarete gerek
kalmadan Türkçe’deki (I) harfi kullanılacaktır. İkinci kullanımı
olan hava içeren Ы yine diasporada artık çoğunlukla ayırımında
olunamayan bir sestir. Çoğu bölgede Yı olarak seslendirilmektedir.
Kheberdey diyalektinde anavatan yazı dilinde de bu ses И-Yı ile
gösterilmektedir. Hava içeren bu söyleyiş birçok bölgede(Yı)’ya
dönüşmüştür, dilin gelişim sürecinde her yerde (Yı)’ya dönüşeceği
görüşündeyiz. Onun için Kiril alfabesinde kelime başında Ы ile
gösterilen seslerden hava içerenin (YI) olarak yazılmasını
Türkçe’deki (I) sesini verenin ise I olarak yazılmasını
öneriyoruz. Ki Kube Şaban da aynı yaklaşımla hava içeren Ы sesini
Yı ile göstermiştir. Ancak Türkçe'deki (I) sesini (İ) ile
göstermiştir.
c)
Yine Kiril alfabesinde sözcük-hece başındaki И harfi kimileyin Yı
sesini vermektedir, kimileyin de Türkçe'deki İ sesini
vermektedir. Biz Yı sesini Yı olarak yazılmasını Türkçe'deki İ
sesinin de yine Türkçe'deki İ harfi ile gösterilmesinin uygun
olacağını düşünüyoruz. Kube Şaban alfabesinde İ sesi y ile
gösterilmiştir. Adigece'de İ sesi sözcük başlarında yer almadığı
için bu durum yeterli görülebilir ancak yabancı dillerden dilimize
girmiş İ ile başlayan sözcüklerde İ'yi vy ile göstermek gerekir
ki okumayı bir hayli zorlaştıracağını düşünüyoruz.
d)
Kiril alfabesinde sözcük-hece başına gelen E harfi kimileyin YE
kimileyin de dar uzun E gibi okunur. Kiril'de bu ayrımı yapabilmek
için dar uzun okunan E harfinin önüne I imi konur. Latin
alfabesinde YE okunan E nin yerine okunduğu gibi Ye
yazılabileceğini uzun ve dar okunan e için de (é) harfinin
kullanılabileceğini düşünüyoruz. Kube Şaban sessiz harfi takip
eden bu uzun ve dar e sesini göstermek için de ye harflerini
kullanmıştır. Bu durumda sözcük başına geldiğinde vye şeklinde
yazılması gerekecektir.
e)
Kiril alfabesinde Y harfi hem уанэ-wane, унэ-wıne olduğu gibi
Arapça’daki waw sessiz sesini vermekte, hem de Iунэ-çivi de
olduğu gibi tam Türkçe'deki U sesli sesini vermektedir. Kiril’de
sesli у-yu sessiz у-dan ayırmak için sesli olanı önüne I imini
almaktadır. Latin alfabesinde sessizi W ile sesliyi de U ile
göstererek bu sorunun yukarıdaki örneklerde olduğu gibi
çözülebileceğini düşünüyoruz. Kube Şaban alfabesi her iki sesi de
U ile göstererek Kiril alfabesindeki bu sorunu Latin alfabesine de
taşımıştır. U seslisinin hiç unutulmaması gereken bir özelliği de
Adigece’de hiçbir zaman basit sesli olarak yani tek başına
bulunmadığı, mutlaka diftong (aynı hecede yan yana çift ünlü)
oluşturduğudur. Günümüzde kullanılan alfabede гу-guı yürekte
olduğu gibi u'dan sonra gelen ı sesi yazılmamakta bu da öğrenmede
birçok sorun getirmektedir. Üniversitenin yayınlamış olduğu
«Psalhe» adlı dergide Adigece’de ki diftongları inceleyen ve bu
yazılımın düzeltilmesi gereğini öneren yayımlanmış makalem de
şimdiye kadar bir itiraz ile karşılaşmamıştır.
2) Adigece’de Türkçe'de olmayan bir özellik olarak bir sesli
sessiz bir harften sonra gelip yeni bir hece başlatabilmektedir.
Bu durumu belirtmek için Kiril alfabesinde sessiz ile yeni hece
başlatan sesli arasına I imini konur. Latin alfabesinde bu görev
sessiz harften sonra konan (') ile karşılanır. С1ихыгъ-s'ixığh,
с1ахы-s'axı, с1уэн сэгъуэты-s'uen seğhuetı.
3)
Kiril Alfabesinde I iminin üçüncü görevi kimi harflerle yan yana
gelerek sıkılı sesleri veren harfleri oluşturmasıdır. Arapça'da bu
özellik şedde işareti ile verilmektedir.
П1- п1астэ, п1алъэ, п1ырып1
Т1- т1агъэ,
т1уэк1ы.
К1- к1алэ,
мак1уэ
Ц1- ц1э,
ц1ыфы.
Ч1- ч1ыуын,
ч1ыгуы.
Ш1- ш1э, еш1э,
бэш1агъэ.
Л1- л1ы,
л1ыжъы
Bu özellik iki
şekilde verilebilir diye düşünüyoruz. Fahri Huvaj ile birlikte
konferansa sunduğumuz bildiriyi, alfabeyi düzenlerken de bu konuyu
çok tartışmıştık.
Birinci öneri I iminin Kirildeki bu görevi için de (') 'u
kullanmak.
İkincisi de şeddeli-sıkma sesler için aynı harfi iki kez yazmak.
Bu duruma göre yukarıdaki sözcükler iki kurla göre şöyle
yazılabilecek.
П1- п1астэ, п1алъэ, Ppaste, p'alhe,
Т1- т1агъэ,
т1уэк1ы. Ttağhe, t'ueççı
К1- к1алэ,
мак1уэ Ççale, makkue (maque)
Ц1- ц1э,
ц1ыфы. Ttse , ttsıfı
Ч1- ч1ыуын,
ч1ыгуы. Ççıwın, ççıguı
Ш1- ш1э, еш1э,
бэш1агъэ. Ş'e, yeş'e, beş'ağhe Şşe-yap, ş'e- beşşağhe
Yeşşe-yapıyor yeş'e biliyor
Л1- л1ы, л1ыжъы L'ı, l'ıjı Llı,
llıjı
4)
Sözcük sonundaki sesli harfin, Arapça’daki hemze sesinin verdiği
sesle sonlandığı durumlarda. И1-var, е1-dokun Bu özelliğin de
(') ile gösterilebileceğini düşünüyoruz. Yi' ye' gibi. |
