|
Notlar:
1) Terimlerin çeşitli dillerde yazılışları / işareti ile
ayrılmıştır Adige/Adghe vs. gibi
2) Sözcüklerin yazılışında Latin ve Kiril harfleri
kullanılmış ve .- işareti ile ayrılmıştır. Adige-Адыгэ
3) Yabancı kaynaklı sözcüklerin Türkçe okunuşları parantez
içinde yazılmıştır; Schapsugh (Şapsuğ)
4) Kesme işaretinin alfabetik sıralamada önem
verilmemiştir.
İdam,
Adige toplumunun geleneklerindeki ceza kanunlarında, idam ya da
kafasını kesme kararları yoktu. Kişiler üç şekilde
cezalandırılırdı. 1. Hırsızlık olduysa çaldığı malın karşılamak.
Eğer ölüm olayı olduysa halk meclisinin kararı doğrultusunda; a)
Mal mülk ödenerek karşı taraf razı edilir. b)Tüm ailesiyle
birlikte köyünü terk etmek zorunda bırakılırdı c) İşlenen suç çok
ağırsa örneğin katillik gibi, köle olarak yurt dışına satılırdı.
Günümüzde insan hakları dernekleri, demokrasinin beşiği sayılan
Avrupa'da halen ölüm kararlarının kaldırılması için mücadele
ederken, Adige toplumu bu insan haklarını çoktan tatbik
etmekteydi.
İslam,
Adige halklarının İslamiyet'i kabul etmesi değişik yıllarda ve
kanallarla olmuştur. İlk olarak İslamiyet dinine geçenler Kabardey
Adigeleri olmuştur. Kabardey soyluları 15. yy’dan itibaren Kırım
Hanlığının baskılarıyla İslam dinini benimsemeye başlarlar.
Kabardey soyluları başlangıçta halka İslam dinini
yasaklamışlardır. Kırım hanları ve Dağıstan beylerinin baskılarına
ve vergilerine dayanamayan Kabardey beyleri Ruslardan yardım
isterler. Temryuku'un kızı Goşenay Korkunç İvan'la evlenir ve
Maria adıyla vaftiz edilir. Temryuk halkın tekrar
Hıristiyanlaşması için Moskova'dan papazlar getirtir. Böylece
Bizans Ortodoks Kilisesi'nden Rus Ortodoks Kilisesi'ne geçiş
yapılmış olur. İslam dini daha sonra Kırım Hanlarının askeri
baskılarıyla zaman içinde bütün halk tarafından benimsense de
Mezdegu yöresinde oturan Adigeler Hıristiyan dininde kalmışlar ve
halen de Hıristiyandırlar.
Batı Adigeleri
de İslam diniyle 1770 tarihinden sonra yakından ilgilenir
olmuşlardır. Askeri ve ekonomik gücü azalan Osmanlılar, yeni ve
dinamik devamlı toprak kazanan ve imparatorluğunun Romanya
sınırlarını zorlayan ve gün geçtikçe başarı sağlayan Çarlık
Rusya'sına karşı kendine denge ve rahatlama sağlayabilecek bir
cephe açmak gerekliliğine varan Babı-Ali Çerkesya’yı bu iş için
elverişli bulur. Gürcü asıllı bir paşa olan Ferah Ali Paşa'yı
görevli olarak Çerkesya'ya gönderir. Dinden ziyade politik amaçlı
misyonlaştırma hareketi, Osmanlı lehine çok iyi, Ruslar ve
bilhassa Çerkesler için çok kötü çekilmiş bir piyondu. Adigeler
için yok olmanın edilmenin başlangıcı olmuştur. Çünkü Osmanlı
tehlikesini gören Ruslar ikinci bir Osmanlı cephesinin açılmaması
hele hele sağlam ayaklar üstüne basmasının kendi aleyhlerine
olduğunun çok iyi bilincindeydiler. Neticede de yavaş yavaş bazen
de zor kullanılarak (Muhammed Emin tarafından) Batı Adigeleri de
İslam dinini benimsemeye başladılarsa da, zamanın gezginlerinin
hemen hemen tümünün birleştikleri halkın büyük bir çoğunluğunun
tabiat dini inançlarıyla birlikte Hıristiyan ve müslüman dini
inançlarına sahip oldukları şeklindedir.
İsmail Efendi
Konstanıqo.
İngiltere’ye Çerkesya elçisi olarak giden kişi.
İsole olmuş
dağ halkları,
Fr. Müller tarafından ortaya atılmış bir hipotezdir. Ona göre
Kafkas halkları ve dilleri diğer halk, dil ve kültürlerden coğrafi
yapıları nedeniyle izole kalmıştır ve hiç bir guruba da dahil
edilememektedir. |
