|
Notlar:
1) Terimlerin çeşitli dillerde yazılışları / işareti ile
ayrılmıştır Adige/Adghe vs. gibi
2) Sözcüklerin yazılışında Latin ve Kiril harfleri
kullanılmış ve .- işareti ile ayrılmıştır. Adige-Адыгэ
3) Yabancı kaynaklı sözcüklerin Türkçe okunuşları parantez
içinde yazılmıştır; Schapsugh (Şapsuğ)
4) Kesme işaretinin alfabetik sıralamada önem
verilmemiştir.
Qafe-
къафэ, Adigelerin milli halk oyunlarından birisidir. Batı
Adigelerince ZefakIu adı altında bilinir. Genelde karşılıklı bir
çift tarafından oynanır. Qafe'nin çok çeşitli değişik dans
şekilleri vardır; Qafequançe, ŞırışzefakIu gibi. Qafe
genelde yavaş bir tempoyla dans edildiğinden thamatelerce
oynanırken ZefakIu qafe'ye göre biraz daha hızlı oynanır. Adigeler
Qafe müziğiyle atlarını terbiye ederek dans ettirdikleri de
oluyordu.
Qale-
къалэ, Kale anlamına gelir. Günümüzde kent anlamında kullanılır.
Qalmıkşçey-
Къалмыкъщей, bkz. Ş1orey şey
Qame,
iki yanı da keskin Adige kamasına denilir. Stücker'in (1862;43)
yazdıklarına göre ''Adigelerin dinlerine göre kamalarını her zaman
yanlarında taşımak zorundadırlar. Bu nedenle İstanbul'da Sultan
Abdulmecid’in (1839-1861) fermanıyla sivillerden sadece Çerkesler
silah olarak Qame taşıyabiliyorlardı ', diye yazmaktadır.
Qame
chetIe- Къамэ хэт1э, gelin alayı damadın evine yaklaşarak
avluya girmeye başlayınca ev halkından bir genç kamasını çekerek
gelinin önüne yere saplar. Bu anda düğün alayı yerinde çakılır
kalır. Gence bir kadeh içki ile kızartılmış tavuk verilince
kamasını çeker ve gelin Leğuney'e doğru yol alır.
Qamıl-
Къамыл, uzun çoban flütüne denilir. Üstte üç deliği altta ise tek
bir deliği vardır. Ön iki dişin arasına alınarak çalınır.
Qamlan-
Къамлан, küçük kargıdan yapılma kutu, sandık.
Qamlıbj-
Къамлыбжь, odundan yapılma içecek eşyası.
Qan,
bkz. P1ur
Qancımıqo
Şevay- Къанджымыкъо Шэуай, Nart efsanelerinde en ünlü
kahramanlardan birisidir. Nart Qanc ile ormanlar perisi
Nebğırey'in, bir başka anlatıma göre de Alıguce’nin çocuğudur.
Nebğırey doğan çocuklarını yediğinden, Qanc çocuğunu çalar. Elbrus
dağının buzullarının içinde saklar. Tanrılar onu korur buzulların
suyunu süt olarak içer ve büyüyünce Nart ülkesine döner. Diğer bir
anlatıma göre doğar doğmaz ateşle oynayabiliyor ve Setenay
tarafından eğitilmiştir. Üçüncü bir anlatıma göre devlerin kızıyla
evlenen Qanc’ın çocuğudur. Geleceği bilebilen, konuşabilen akıllı
sadık bir atı vardı. Nart Şevay gibi akından getirdiği malları
yolda rastladığı fakirlere dağıtırdı. Qancımıqo Şevay
tanrılarla iyi geçinirdi. İri yarı, soğuk ve fırtınaları tınmayan
ve uyuyabilen birisidir. Uyurken atı nöbet tutardı. Sawsırıko ve
Nasıren onu öldürmek isteseler de, akıllı atının uyarılarına
uyduğundan başaramazlar. Gurur nedir bilmeyen kahramanımız
Werzemecin kızıyla evlenir.
Qanzerguxu-къанцергуху
tahtıveriali
Qarden-
Къардэн, Hıristiyan dininden kalma Kardinallere denilir. Bu isim
günümüzde ‘klan’ adı olarak kullanılmaktadır.
Qarışu-
Къарышъу, Kağnı ya da at arabası ile ot ve sap çekmede kullanılan
bağlamaya ve sıkıştırmaya yarayan bir araç. Kalınca yaş bir dal
kıvrılarak, ovalimsi bir şekilde üst üste getirilerek bağlanır ve
kurumaya bırakılır. Kuruyunca da birbirinden ayrılmaması için
çivilerle çakılır yada deriden kesilme iplerle sıkıca bağlanır.
Qaşç-
Къащ, Batı Adigelerinde kutsal haç.
Qatin-
Къатин, beddua etmek.
Qhaşçhedese-
Къхьэщхьэдэсэ, kahramanlığıyla ünlü olmuş kişilerin mezar
taşlarından bir parça kırılarak eve götürülür ve saklanır. Hanede
herhangi birisi hastalanırsa bu taş alınır ve her tarafı bilhassa
ağrıyan yerlerine sürülür. Bu sayede hastanın iyileşeceğine ya da
ağrılarının dineceğine inanılırdı.
Qebıps-
Къэбыпс, kabak keççapı. Kalın kabuklu, Adigeler arasında 'Türk
kabağı' denilen kabak alınır. Yıkandıktan sonra dört beş parçaya
ayrılır ve çekirdekleri temizlenir. Geniş bir tencereye konarak et
kısmı ayrılıncaya kadar kaynatılır. Daha sonra kabuğundan
ayrılarak pasta haline getirilir. Sıvı kabak suyu temiz bir
tülbentle süzülür. Daha önceden çok temiz yıkanmış sırlı testiye
doldurulur. İçine tuz ve kırmızı biber karıştırılır. Üstüne kapağı
konulduktan sonra temiz bezlerle ağzı iyice hava almayacak şekilde
bağlanır. Daha sonra desti serin gün ışığı almayan bir odaya
konulur ve kış mevsimine kadar beklenir. Kışın testiden alınarak
bal ve benzeri tatlı maddeler eklenerek içilir ya da sos olarak
kullanılır.
Qeğeğeştah-
къэгъэгъэштахь, yedi mayıs gününü Adigelerde kadınların bayram
günü olarak kutlarlardı. O gün genç kızlar kırlara çıkarlar, çiçek
toplarlar ve bir birlerine hediye ederlerdi
Qe Iane,
къэ 1энэ, cenaze gömüldükten sonra beraber yenen yemek.
Qenğebıtl
- Къэнгъэбылъ/Кукунгъэбылъ
QeraptzI-
Къэрапц1, Nart efsanelerinde Nart Chımışıqo Peterez'in atının
adıdır.
Qerkes
(Kerkes), Prusya İmparatoru'nun oğlu Prens Albrecht von Preusen'in
(;357) yazdıklarına göre "Kafkaslarda her cesur ve korkusuz insana
Qerkes Denilmektedir."
Qerkesse
sözcüğü Tscherkesag'tan (Çerkessag) türetilmiştir ve eski
Çerkesçe'de Kartal (Jenkins 1967; 186) anlamına gelir, diye
yazmaktadır.
Qeşçen-
къэщэн, 1. erkek için evlenmek. 2. erkeğin flört ettiği genç kız.
Quac-
къуадж , köy, çıle- чылэ de denilir.
Qob-
Къоб. Danışma Meclisi.
Qochu van-
Къохъу уан, erkek domuza konan eğer.
Qodes-
къодэс, balık görünümünde, denizlere hükmeden bir Adige doğa
tanrısı. Denizlerin taşmasını önleyen tanrı.
Qoedz-
Къодз, doğu Adigelerinde var olan bir gelenekti. Pşılar en büyük
pşıyı seçtikten sonra, halktan da danışman olarak bir temsilci
seçerlerdi. İşte buna Q. denilir ve pşı karar almadan önce
Qoedzla konu hakkında fikir birliğine varmış olması
gerekmektedir.
Qoydane-
Къойданэ, Nart efsanelerinde bir toponomik isimdir.
Quace def-
Къуаджэ дэф, Adige halk yargılarında ölüm cezası verilmezdi.
İşlenen en ağır suç olunca verilen en ağır kararlardan birisi de
suçu sabit görülen kimsenin, kendisine tanınan bir zaman içinde
köyünü terk ederek çok uzakta bir yerde yerleşmesidir. Bunun
karşılığında davacı her türlü kan davasında vazgeçerdi Avrupa'nın
daha düne kadar reform ve medeniyetin örneği olarak gösterdikleri
' idam kararlarını kaldırmaları ', görüldüğü gibi Adige halk
gelenek ve kanunlarında yeri olan ve uygulanan bir kanun
maddesidir.
Quace/Kwadsche,
köy
Quafe,
sandal, mavna
Qucır-
Къуджыр, bakımsız kendi başına bırakılmış bahçe.
Qultıbğu-
Къултыбгъу, Nart efsanelerinde bir Nart. bkz. Adıyıf
Qumal-
Къумал, hain, halkını vatanını satan, ihanet eden.
Qunan-
Къунан, iki üç yaşına girmiş olan tay.
Qundıpsıv-
Къундыпсыу, Adigelerin sütü kışa hazırlayarak konserve etme
şekillerinden birisidir. Q. Adige kabilelerinde çok çeşitli
yöntemlerle yapılmaktadır. Önce sütten Adige peyniri yapılır.
Peynir suları derin bir tencereye konur. Temiz üç adet çakıl taşı
büyüklüğünde taşlar içine konulur, tencerede bir bardak kadar su
kalıncaya kadar durmadan kaynatılarak maya yapılır ve üstü
kapatılarak soğumaya bırakılır. Başka bir tencerede süt kaynatılır
ve o da soğumaya bırakılır, temiz yıkanmış ve iyice kurulanmış içi
sırlı testiye doldurulur. İçine bir bardak dolusu Qundıpsıv
mayası dökülür, biraz da tuz eklenir ve karıştırılarak kapağı
konarak çok temiz bezle hava almayacak şekilde bağlanır. Aradan
bir gün geçince içilmeye hazırdır. Durdukça ekşileşir. Serin, gün
ışığından uzak bir yerde muhafaza etmek gerekmektedir. Devamlı
olarak, taze kaynatılmış ve soğutulmuş süt ilave edilir. İçinden
Qundıpsıv alınırken çok temiz kepçeyle almak gerekir,
yoksa hemen bozulur. Durdukça çok ekşidiğinden ya süte
karıştırılarak ya da suyla karıştırılarak içilir. Mamırse ve suda
kaynatılmış kabakla yenilir. Qundıpsıv kaynatmakla
sonbaharda beklenmeyen soğukların birbirine ilgisi olduğunu ima
etmek için " kim Qundıpsıv kaynattı?" denilir. Qundıpsıv
Adige kabilelerinde çeşitli şekillerde hazırlanmaktadır.
Uzunuyayla'da yaşayan Adigeler şu şekilde hazırlıyorlar; meşe
fıçısına yoğurt doldurulur. Üstüne temiz bey konulur hava
almayacak şekilde bağlanır. Alttan suyunun akacağı bir delik
bırakılır. Üstten bir ağırlık konulur ve suyu yavaş çıkar. Hiç
suyu kalmayınca Qundıpsıv hazırdır.
Qunvıd-
Къунуыд, Nart Aşemez ile başkalarının dedikodusuyla ikili
mücadeleye girerek sonunda her ikisi birden hayatlarını
yitirirler.
Quramıbıy-
Къурамбый, un, tereyağı ve baldan yapılma kuru pasta.
Qureyşı-
Къурейшы, Muhammed peygamberin kabilesinin adı. Kabardey'de
Verqler kendilerine Qureyşı derlerdi. Bu tanımla
kendilerini hem halktan tecrit etmek istemişler hem de kendilerini
halka benimsetmek istemişlerdir. İslam dinini kendilerine layık
görerek halka yasaklamaları da bu tanımın altında yatmaktadır.
Qurıt-къурыт.
Peynirin suyu kaynatılır kalın kıvamına gelinceye kadar. Bu
suya kaymak ve peynir ilave edilerek hamur yapılır. Hamurlardan
orta büyüklükte toplar yapılır ve kurumaya bırakılır. Kuruduktan
sonra yenilir.
Quşha-
къушхьэ, asıl alamı dağdır. Türkiye'de yaşayan Adigeler Q.
deyince 'Asetinleri' kast ederlerken Kafkasya'da yaşayan Adigeler
ise 'Balkarları' kastederler.
Qutun-
Къутын, kürkten yapılma giyim eşyalarının tümüne denilir.
QuytzIık,
къуйц1ык, Adige masal ve hikayelerinin Kel Oğlanıdır. Bu motif
çeşitli anlatım şekilleriyle masallarda işlenmektedir. Küçük
boyuna rağmen devleri aklı ve zekasıyla yenilgiye uğratmaktadır. |
