|
Notlar:
1) Terimlerin çeşitli dillerde yazılışları / işareti ile
ayrılmıştır Adige/Adghe vs. gibi
2) Sözcüklerin yazılışında Latin ve Kiril harfleri
kullanılmış ve .- işareti ile ayrılmıştır. Adige-Адыгэ
3) Yabancı kaynaklı sözcüklerin Türkçe okunuşları parantez
içinde yazılmıştır; Schapsugh (Şapsuğ)
4) Kesme işaretinin alfabetik sıralamada önem
verilmemiştir.
Zande Şıtıcher,
Adigelerin müslümanlara taktıkları tanımlamalarıdır. Dik duranlar
anlamına gelmektedir. Bununla ilgili bir halk anlatımı da
vardır.’Adigey'de bir zamanlar birkaç atlı ormanda giderlerken
yorgun argın yatan domuz yavrusunu görürler. İçlerinden birisi
hemen atından atlayarak domuz yavrusunu yakalar şu sözleri
söyleyerek okşamaya başlar; ‘’Dik duranlar geldiler, sizi de, bizi
de mahvettiler.’’ (Mahmut Fidan-Bidanıqo)
Zass Gnrl.
/Sass,
Liffland doğumlu alman asıllı çar hizmetinde bir generaldir.
Kendisinin dediğine göre Wallenstein ailesindendir. Kuban
Adigeleri ona acımasızca işlediği kıyımlardan dolayı 'deli ya da
kafası delik' lakabını, Şapsığlar ise ' sağır ve dilsiz' lakabını
vermişlerdir. 1840 Kafkas cephesinin sağ kanadının komutanıydı.
Zeches- Зэхэс,
toplantı, kongre. Günümüzde Adigey Cumhuriyeti Parlamentosu'nun
adıdır.
Zefak1u,
bkz. Kafe'nin Batı Adigece adıdır.
Zek1o-Зэк1о,
Adige soylularının akına giderek diğer kabile ya da halkları
yağmalamalarına denilir.
Zeldav- Цэлдау,
Hasta ve yaralılar için yapılan, hastanın eğlenmesi için
düzenlenen bir oyunun adıdır. Mayasız hamur hazırlanarak simit
şeklinde ya da çok güzel süslü bir ekmek pişirilir. Bu ekmek hasta
odasına asılır, genç delikanlıların elleri arkadan bağlanır ve hem
kendi etrafında döndürülür hem de sağa sola sallanır. Oyuna
katılanlar dişleriyle bu ekmekten bir parça koparmaya çalışırlar.
Oyunun kaidesini çok iyi bilmeyenler dudaklarını parçalarlar ya da
dişlerini kırabilirler.
Zeigut,
Zaevetha'nın yanlış anlaşılarak kağıda geçirilmesidir.
Savaşanların koruyucu tanrısıdır.
Zek1uj ane-
Зэк1уж 1анэ,
bir konağa gelen konuğun geleneklere uygun bir şekilde
ağırlanmaması halinde, ev sahibi yerleşim sahası yaşlılarınca
oluşturulan bir mahkemeye verilir ve yargılanır. Ve ev sahibi
genelde misafir için tüm herkesin katıldığı bir ziyafet vermesi
karar altına alınır ve uygulanır.
Z1emez
/Zimisse,
Kara orman anlamına gelir.
Zey İbrahim-
Цэй Ибрахьим,
yazar ve dramaturg
Zey İbrahim
11 Ocak 1890 yılında Şıncıye köyünde dünyaya gelir. 7 Eylül 1936
da yaşama gözlerini yumar. Yaşamı boyunca kendini Adige kültürüne
adamış olan bir yazarımızdır. Adige Özerk Bölgesi'nin kurucusu
olan Hakurate'nin yakın dostu ve arkadaşıdır.
Zeyko
Şutzejıko TlIışe
bkz. Hacemıko Hacı
Zığo Teyçöj-
Цыгъо Тэуцожь,
1855 - 26 Ocak 1940 tarihleri arasında yaşayan, okuma yazması
olmayan ünlü Adige halk ozanıdır. Sözlü anlatımları derlenerek
kitap halinde yayınlanmıştır.
Zıpch,
yünü taramaya yarayan alet.
Zic,
Bu ad Strabo' dan bu yana antik çağ belgelerinde (XI; 2.12) Zychoi/
Zygoi/ Ptolomus: Zichia İnteriano Zigoi/ Zinnkooi/ Zychen/ Zichu/Zycchia/Sychia/Sicci/
Ziqui/Zichoi Zychides/Zicchen/Zicchi/Zecchen /Tchichenyazılış
şekilleriyle ve Türk-Tatar halkları da Zikk şeklini kullanırlar.
Marko Polo (IV;12) Adigelerden söz etmekte, ülkeyede Ziccia
demektedir. Herberstein ise farkına varmadan 'Zychi' kelimesini 'Scithi'
yaparak, Ciarchasileri 'Scithi' yapmış, yanlış bilgilerin
yayılmasına, ve Çerkeslerin 200 yıl Avrupa bilim dünyasından yok
olmasına neden olmuştur.
(Kaynak; Interianus, 1502,
Bodenstedt 1848, Danilewski, 1847,)
Zigurat,
Summerlerin tapınaklarının adıdır. Bu sözcük Adige halk
etimolojisine göre şöyle açıklanmaktadır. 'Zi' kendine dönüşü
gösteren fiil, 'gu' kalp, gönül, 'rat/ret' vermek, yani tüm
gönlünü huşu içinde vermek anlamına gelir.
Ziquia,
1404 de Libellus de Notatia Orbis'de adları geçmekte ve Rubrikte
bu ad altında tanımaktadır.
Ziye-Цыйэ,
Adige erkek milli giysisinin adıdır. Literatürde ''Çerkesska'
'Çerkes giysisi'' anlamına gelmekte ve Kuban-Terek Kazaklarından
diğer bütün Kafkas halklarına kadar herkes bu giysiyi benimseyerek
giymiştir. Çar ordusuyla Adigelere karşı savaşan ve daxe de
bulunmuş olan Prusya prensi Albrecht von Preußen kıtabında s. 45,
Wagner, M. Cilt II, s. 79 giysiyi her halkın benimseyerek
giydiğini ancak en çok Çerkeslere yakıştığını yazmaktadır.
(Prinz Albrecht
von Preußen- Reisen im Kaukasus, 1863 Wagner M. Der Kaukasus und
das Land der Kosaken Leipzig, 1850)
Zizlan,
Abchaz su perisi. Kadınlarca kutsal kabul edilir. Kadınlar
evlenmeden ve doğumdan önce onu anarlar. Bebek bekleyen kadınlar
tavuk ya da börek ve peynir adağını vermeden su getirmeye cesaret
edemezlerdi. Bu dini merasimlerde erkekler bulunmazlar, eğer
bulunursa hasta olacaklarına inanırlardı.
Zizlan
için yapılan gizemli dini ayinleri bilen kadınlar, doğum yapan
kadınlara yardım ederlerdi.
Zugi/Zygoi/Zinkoi/Sundyi,
Adigelerin MÖ zamanlardaki adıdır. Doğru yazılış şekli tz'uchu
yani insan anlamına gelir.
Zurzuch,
bkz. Anapa
Zzimisse/Z'emez,
Sudschuk Kalenin Adigece adıdır.
Zylchoi.
Kottenkamp’ın yazdığına göre Strabo bu sözcüğü Çerkesler için
kullanmış.
(Kottenkamp 1843;
S125)
1. Literatürde
çeşitli şekillerde verilen terimler (/) ile birbirinden ayrılarak
yazılmıştır; Adige/Adyghe/Adige vs. gibi.
2. Latin ve
kiril harfleri ile yazılan aynı sözcükler (-) ile ayrılmıştır.
3. Almanca
terimler gerekip de, Türkçe telaffuza uyarlanınca ( ) içinde
verilmiştir; Tscherkessen (Çerkessen)
4. Kelimelerin
diziminde Türkçe dizim kuralı kullanılmıştır; a,b,c . Çerkesce
de ses sayısı çok olduğundan bu sıralamada bazı zorluklar
doğmaktadır.
5. Bu dizimde
ses kesme yada duraklama işaretinin hiçbir etkisi yoktur.
6. Adige
kökenli terim ve sözcüklerde dilekti karakterine dokunulmadan
dizilmiştir.
7. Kullanılan
terim koyu yazılmıştır. Cümle içinde ise sadece baş harfi koyu
olarak verilmiştir; Adige Kuzeybatı Kafkasya’nın otoktan halkı
olan A. in çoğu Türkiye’de yaşamaktadırlar.
8. Terimler
açıklandıktan sonra parantez içinde kaynakçaları da verilmiştir.
9. Her terimin
sonunda okuyucuya kolaylık olsun düşüncesiyle tırnak içinde eğik
yazıyla kaynaklar verilmiştir. |
