Saat 22 14. Hemen her akşam olduğu gibi bilgisayarımın başındayım. Uzun zamandır evde yalnızım. Sağlık sorunu nedeniyle eşim Ankara’da. Sitelerimizde dolaşmak, yazmak eleştirmek, bana ilişkin eleştirileri okumak… Yalnızlığımı yenme çabasından  öte bir yaşam biçimi oldu benim için.

“Anlaşılmak mutluluktur” Belki herkeslerden daha çok, yazanlar tatmak ister bu mutluluğu. Gerçekten ne büyük mutluluktur istediklerinizi anlatabilmiş olmak ve yanıtlanmak benzer yürek atışları ile. Anavatana dönüş yaptığımdan beri yazıştım eski arkadaşlarımla, dosyalar dolduracak kadar çok, çoğu da yanıtsız kalan yazı birikti. Bütün bu yıllar eski arkadaşlarıma, birlikte belirlediğimiz “dönüş ilkelerini” yeniden benimsetmek mücadelesi ile geçti. Çok yumuşak başlayan eleştirilerim zamanla sertleşti. Yakın çevrede adım “üslup bilmeze” çıkarıldı. Evet zaman, zaman çok keskin yazdığım, konuştuğum da olur. Bunun da farkındayım. Ancak tuhafıma giden, bunda arkadaşların kendi paylarının da olabileceğini hiç düşünmemeleri… Eleştiriler nasıl sertleşmesin, yazılanlar yanıtsız bırakılıyorsa, yapılması gerekenler yapılmamışsa, yapılmıyorsa, en önemlisi “Dönüş İlkeleri” hepten unutulmuş, paradigma kaybedilmiş, politika çarpıtılmış ise…

Ancak anlık mutluluklar da yaşamıyor değilim. Örneğin 2006 yılı Ocak ayı başları. Kaf-Fed merkezinde, dernekteyiz.

Dil Komisyonu toplantısı.

Komisyonda olmadığım halde incelik gösterdiler, ben de katıldım toplantıya. Çoğu eski kadrodan. Mutluluk heyecan… Nereden nereye… Adıghece yazılı metinleri, kitapları sakladığımız yılları anımsamamak, yakılmak zorunda kalınan kitaplar, belgeler için yeniden üzülmemek ne mümkün.  Evet Türkiye Cumhuriyeti AB yolunda. Genç arkadaşların hazırlamış olduğu Anadil Projesi desteğe layık görüldü. Cep harçlıklarımızla, teksirle alfabe çoğalttığımız günler geride kaldı. Bu projeyi en iyi şekilde gerçekleştirme çabası yoğun… Mutluluğu asıl büyüten program çerçevesinde eğitim görecek, kursu bitirecek on beş adayın Abazaca ve yirmi beş adayın da Adıghce ders verebileceği belgelerinin verilecek olması. Daha önemlisi bunun T.C. Milli Eğitim Bakanlığı’nca geçerli sayılacak olması. Bu belgeleri alan arkadaşların daha sonra açacağı kursla belki de arzu edilen yoğunlukta olamayabilecek. Ancak bu çalışmanın önemini küçültmez. Bir çok yazımda belirtirim, asıl eksiğimizin çağın gereklerine göre hareket edememek olduğunu ama işte çağın olanaklarını kovalayan genç kadro, projesini de çağın gereği gibi hazırladı ki desteğe layık görüldü. Emeği geçen tüm arkadaşları gönülden kutluyorum.

''Nerden nereye'' deyimini sadece TC  yönetimi, Türkiye’deki demokrasinin genişlemesi, anadillerin özgürleşmesi anlamında kullandığımı sanmayın. Gençliğimizde anadilimizi okuyup yazma konusunda karşımıza engel çıkartanlar, kendi büyüklerimiz, dernek yönetim kurullarında da yer alan yaşlılarımızdı.

Yıl 1968. Dönemin gençlerine dernekçilik, dernek disiplini vb. konularda çok emeği geçmiş sevgili Yaşar Bağ ağabeyimizin destekleri ile Ankara Kuzey Kafkasya Derneği Gençlik Kolu’nu kurduk. Dernek Yönetim ve Onur Kurulu ile Gençlik Kolu toplantı halindeyiz. Önümüzdeki çalışma döneminde yapılabilecek şeyleri konuşuyoruz. Belirli saygı çerçevesinde. Başkanımız Cemil Yıldız, gençlik kolunun ilkelerini iletti yönetim kurulumuza. Sonra da çalışma programımızı. Bunlardan biri  anadilde okuma yazma kursları açmaktı. Tüm büyüklerimizde bir infial. Nasıl olabilirdi. Komünist bir ülkeden gelen kitaplar nasıl taşınabilir, nasıl okunabilir, nasıl okutulabilirdi. Buna nasıl cesaret edebilirdik. Hem bu kitapları nasıl sağlıyorduk. Nerden, nasıl geliyordu bu kitaplar.

Amasya’lı Ceyhan Lu ağabeyimiz söz alır bu sorular üzerine. Tanıyanlar bilir Ceyhan ağabey çok ağır-aheste, çok yumuşak konuşurdu. Genelde de dinlemeyi tercih eden, daha çok, üreten bir ağabeyimizdi. O dönemde de Kafkasya Kültürel Dergi’ye  emek veren İzzet Aydemir ağabeye yardımcı olanlardı.. Evet söz alan Ceyhan Lu, tanımlamaya çalıştığım kendine özgü konuşması ile “Vallahi diğer arkadaşlarıma nasıl geliyor bilmiyorum ama bana TC. postaları ile geliyor” demez mi?... Soruyu soran büyüklerimiz dahil makaraları koyuvermiştik.

Çok, çok uzun yıllar oldu Lu Ceyhan ile görüşemediğimiz. En son İzmir taraflarında olduğunu duymuştum ama Ceyhan ağabey özellikle o toplantıdaki hali ile hep gözümün önünde… Bir de her okuduğumda gözlerimin nemlenmesine engel olamadığım Kafkasya Kültürel Dergi'deki şu anlatısı ile… Biliyorum okuduğunuzda, siz de iliklerinize kadar duyumsayacaksınız sürülen, aldatılan atalarımızın, çocuklarının, halkımızın nasıl tükendiğini, köylerimizin nasıl yok olduğunu… Hem her birimiz maalesef artık tanığı değil miyiz doğup büyüdüğümüz köylerin yok oluşuna… Kimilerimizin köyleri belki duruyordur yerli yerinde yerleşim yeri olarak… Peki dil, nüfus, çocuk sayısı… Kim söyleyebilir okuyacak çocuk bulunamadığı için kaç köyümüzde ilk okulların kapandığını?...  Hangimiz tanık olmadı köylerimizin ancak tatillerde birazcık hareketlendiğine… Dedelerimiz, nenelerimizin, torunları ile anlaşabilmek için yarım yamalak Türkçe konuşmalarına...

Sevgiyle andığım, bu yazımı okusun dilediğim Ceyhan Lu ağabey’in anlatısı bunlar dışında, kim bilir daha neler düşündürtecek sizlere…


“ÇERKES VADİSİNDE 12 ÇERKES MEZARLIĞI
Öğretmen: C. LU

Amasya’dan Göyüncük’e gidenler, Kırkağaç istasyonunu geçtikten sora, Çekerek’in her iki yanında uzanan ırmağın suladığı, senede en az iki defa ürün veren ; traktörlerin arı gibi vızıldadığı, yer, yer kavaklıklar ve meyve bahçeleriyle örtülü  verimli ovacıkları görmüşlerdir. Irmağın sağında, solunda, kah vadinin tabanında, yada yeşillikler arasında  küçük, küçük köylere –ki bunların üç tanesi 1864’den sonra Kuzey Kafkasya’dan göç eden  Çerkeslerin kurduğu  Gözlek, Konuralan, Bekdemir köyleridir- rastlanır.

Kısa tarihçesi ile ilgilenmek amacıyla bu üç köyü gezmeğe gittiğimde, amacımı gerçekleştiremedim ama bunun yerine 12 Çerkes mezarlığı ile karşılaştım (Bunlardan birisi de benim dedelerimin yattığı mezarlık) Mezar taşları yıkılmış, sahipsiz, bakımsız, zavallı bir görünüş…

Bu on iki Çerkes köyünün Kafkasya’dan ne zaman, hangi yolla, ne gibi çileler çektikten sonra buralara düşmüşlerdi?  Daha önce acaba diğer kader arkadaşları gibi kim bilir nerelerde konakladılar? Bu on iki mezarlık  buraya kadar erişebilenlerin mezarları. Ya buralara erişemeden yollarda dökülenler. Yaşlı ihtiyarlar, kartal  bakışlı yiğitler, selvi boylu, nazlı Çerkes kızları, henüz yeşermeğe fırsat bulamadan, tırpanla biçilmişçesine toprağa serilen zavallı sabi yavrucaklar.e mezar taşlarına bakarak haklarında öğrenmek istediklerimdi bunlar. Ama mezar taşları benimle konuşmadı, sorularıma cevap vermediler. Sanki onların uğradığı bu elim felaketin sorumlusu ben imişim gibi, bazı mezar taşları başlarını toprağa gömmüşlerdi. Fakat yine de içlerinde anlayışlı olanlar vardı. bir şeyler, hatta bir çok şeyler anlattılar bana. Ben pek azını anlayabildim anlattıklarının: “Biz” dediler, “şu topraklarda yatanlar, Çerkes muhacirleriyiz. Rus Çarları ülkemize göz dikmişlerdi, yurdumuza sahip olmak için savaştılar bizimle. Savaştık, savaştık, tam üç yüz yıl boyunca savaştık vatanımızı, hürriyetimizi korumak için. Ama düşmanımız büyüktü, çok güçlüydü. Tüketemedik öldürmekle, sonunda biz tükendik. Düşman ülkemizi aldı. Biz de “vatanımızı kaybettikse de imanımızı kaybetmedik a” dedik. terk ettik vatanı, geldik halifenin ülkesine, İslam diyarına.”

“Biz tepeleri, gökleri delen Kafkas’ın çocuklarıydık. Kartal yuvalarında büyümüştük Hamurumuz, Kafkas’ın toprağıyla yoğrulmuştu. Kafkas vadilerinin buzlu sularıyla sertleşmiş, çelikleşmiştik. Boynumuz kalın, bileklerimiz kuvvetliydi. Ne yazık ki Çekerek vadisinin çürük suyu, bataklıklarındaki uğursuz sivrisinekleri boynumuzu armut sapına çevirdi. Günlerce kulübelerimizin etrafında tir, tir titreyerek, güneşlenip yattıktan sonra bir daha kalkmamak üzere buraya, ebedi yerimize göç ettik. İşte delikanlı bu on iki Çerkes köyünün tarihçesi”

Bu on iki Çerkes köyünün kurulduğu yıllardaki nüfusu ile isimleri aşağıdadır:

Şu anda bu köylerden Konuralan’da 40 hane, Gölek’de 15 hane, Bekdemir’de 10 hane Çerkes aile oturmakta ise de Gözlek ve Bekdmir’de oturanlar bu köylerin kuruluşunda burada oturmayıp, son senelerde başka köylerden buraya gelip yerleşen Çerkes aileleridir. Ayrıca Gözlek köyünden 15 hane de Kötüköy’e yerleşmiştir.”

Evet yukarıdaki liste köylerin kuruluş yıllarındaki durumu…1968 yılındaki durumu da Ceyhan Ağabey tesit etmiş. Peki ya şimdi, 2006 daki durum … Bu anlatıyı  okuyan, halkını seven, dili kültürü yaşasın isteyen er insanın sizce de yüreği sızlamaz, gözü nemlenmez mi? Ya siz yürek burkulmasına engel olabildiniz mi? Diyasporada var olunamayacağını iliklerinize kadar duyumsamadınız mı?

Maykop dönüşü bir aya yakın CC!deki posta kutusuna bakamamıştım. Bir hafta kadar önce açtığımda çok uzun süre önce yazılmış birkaç ileti buldum kutuda. Bunlardan birini Sayın Aytek Kubat göndermişti. CC’deki 28.01.2006 tarihli dağarcık’da, haftalık yazımda, sözünü ettiğim, eleştirdiğim Ankara Derneğindeki bayramlaşma merkezli yazıda değindiğim hemen her konuya değinen, ince bir yazı. Sayın Kubat ile ilk kez bu bayramlaşmada karşılaşmıştık, genel konuşmalar, çerçevesinde, görüş belirtmeler dışında, özel bir sohbetimiz de olmamıştı. İzninizle, xabze dışına çıktığım için de utanarak ile yazının kimi bölümleri vereyim:

Sayın Hatam Necdet bey

Öncelikle selam ve sevgilerimle sizi kucaklıyorum. Uzun süre bir arıza nedeniyle bilgisayar’ım devre dışıydı, bu nedenle internet bağlantım kesilmişti. Sizin kendinize özgü üslubunuzla kaleme aldığınız nazik, kırıcılıktan uzak ama etkili yazılarınızı okumaktan mahrum kalmıştım.  Şimdi uzun bir süre sonra sizi okumaktan büyük bir keyif aldığımı dile getirmek isterim.

Hemen her tartışmada, yazışmada eski arkadaşlarımdan, çoğun özünde haklı olmama karşın üslubumun yanlış olduğu, kırıcı olduğu konusunda o kadar çok eleştirildim, eleştiriliyorum ki sayın Kubat’ın bu sözleri benim için gerçekten mutluluk kaynağı oldu. Anlaşılma mutluluğunu yaşattı. Kimi eski arkadaşlarımla, tartışmalarımızı gerçekten kırıcı boyutlara götüren asıl nedenin benim kırıcı üslubumdan çok özle ilgili olduğu, üzücüdür ki kimi arkadaşlarımın paradigmalarının değişmiş olduğu görüşümü pekiştirdi. Bu arkadaşlarıma, yazılarım için kendilerinden farklı düşünenlerin de olduğunu görmeleri isteğim, xabzeye aykırı davranmama neden oldu, lütfen affedin…

“Bayramlaşma” yazımdaki eleştirilerime katılan Sayın Kubat, xabzeye uygun nasıl bayramlaşılması, genelde bir toplulukta xabze’ye uygun nasıl selamlaşılmasını o kadar güzel anlattı ki sadece bende kalmasına gönlüm razı olmadı:

(…)

Bu tür olayları telefon mesajlarıyla yer ve zaman belirterek ilan etmekle organize etmiş sayılamayız. Sizinde değindiğiniz gibi; Konukları karşılama, müzik benzeri bir çok şeyi düşünmek ve yılda iki defa gerçekleşen böyle günleri çok iyi değerlendirmemiz gerek.

Salona girenlerin büyük bir çoğunluğunun bırakın “Xabze”yi  protokol kaidelerini bile bilmediklerine, bilenlerin de o karambolde suyun akışına kendilerini bıraktıklarına  şahit olduk. Sizi rahatsız eden hususlar, beni de, belki bir çok kişiyi de rahatsız etti.

Böyle bir salona giren kişinin  kapıya en uzak oturan kişiye bakması onun davranışlarına göre kendi rolünü oynaması gerektiğini yine bu tür toplantılarda bilenlerin bilemeyenlerin kulağına üflemesi, ayrıca iki ayda bir çıkan dergimizde kısa-kısa anlatılması gerekmektedir.

Başlamışken yarıda bırakmayayım. Oturan yaşlının davranışları neler olabilir?

1) Salona giren kişi 7 yaşında olsa bile ayağa kalkmak esastır. Ancak Thamade o andaki sohbeti veya konuşmayı kesmemek için oturduğu yerden başını öne eğerek gelen kişiyi selamlar.

2) Ayağa kalkıp kendisini selamlar ve el işaretiyle oturmasını veya kendisine bir yer bulmasını işaret eder.

3) Ayağa kalkıp bir adım öne çıkar.

4) Ayağa kalkıp oturduğu yerin önünü açarak birkaç adım ilerler. 

Salonda bulunan diğer kişiler de yaşlının davranışına paralel hareket ederler. (genelde thamadelerin sağ tarafında bayanlar sol  tarafında baylar yaş durumuna göre oturmalı veya ayakta durmalıdırlar.) salona giren kişi erkekse kendisinden daha genç olanlar bulundukları yerden bir sola, bayan ise hemcinsleri yine yaş durumuna göre bir sağa kayarak kendisine yer açarlar.

Salona giren kişi Thamadenin 1 ve 2 nolu davranışlarından selamının alındığını anlar ve sessizce kendisi için açılan yere geçer. 3 nolu davranış Thamadenin kendisiyle tokalaşmak istediğini belirtir. Salona giren kişi seri adımlarla kendisine yaklaşıp elini alır. Thamadenin sağında oturan elini uzatırsa onunla ve Thamadenin solundaki ile de tokalaştıktan sonra geri, geri yürüyerek kendine açılan yere gider. Kaideyi bilen bir dördüncü kişi elini uzatmaz.

4 nolu davranış  Gelen kişinin saygıdeğer bir büyük olduğunu gösterir. Gelen yaşlı da üç kişi ile tokalaştıktan sonra yüksek sesle salondakileri selamlayıp kendisine gösterilen yere oturur.

Bu tür yerlerde maddi güç, makam ve mevki’e değil aklıselim yaşlıya itibar edilir. 

Büyüklerimden özür dileyerek şunu dile getirmek isterim ki; Kafkasya’da  misafirhaneler (Adıghece haççeş) en üst seviye sosyal ilimler akademisi görevini görüyorlardı. O kültürü almamış olanların yaşları, etiketleri ne olursa olsun topluma yarar sağlamıyorlar.  Söz konusu bayramlaşmamızda bir ağabeyimiz sözüm ona modern bir örnek sergiledi; Öncelikle bayanların oturduğu köşeye yöneldi. Elbetteki geleneklerimizde bayanların öncelik taşıdığı yerler var ama kanaatimce o yer burası değildi”.

Sayın Kubat’ın, adı geçen yazımda yaptığım isim yanlışlığı için beni yazdıklarını da, kırıcı olmayan, hep göz önünde bulundurmaya çalışacağım bir ince  eleştiri örneği; “İnternet’teki yazınızdan konuşmam esnasında bir hata yaptığımı zannediyorum. Galiba  Musa Kunduk Paşa diyeceğime oğlu Bekir Sami Kunduk’un adını vermişim. Buda sizi tarih olarak yanıltmış olmalı. Eğer böyle bir hata yapmış isem özür dilerim.”

“Muhacirin Hicrandır Ömrünün Yarısı”. Bilmem ki bir kitabın adı kendini nasıl bu kadar güzel tanımlayabilir. Hele okumayı bir bitireyim, yolculuk sırasında beni dolayacağı anıları da sizinle paylaşmaya çalışacağım ve soluk alabildiğim sürece de yürüyeceğim. Çünkü biliyorsunuz halkıma sözüm var.

(…)

Sözün kısası güzelim;
Seni sarsmamalı
                   En sağlam bildiklerinin yıkılışı
Yıldırmamalı seni
                   En yılmaz bildiklerinin yılgınlığı
Yürümeli, yürümelisin                  
                   İnancın doğrultusunda sağlam adımlarla
Taaa ki…
                   Ereğine varıncaya dek
                   ya da ölünceye…”