|
Yahudiler dünyanın en eski tarihî, dinî cemaatini meydana
getirmişlerdir. Dinler Tarihi'nde özel bir yeri bulunan Yahudilik,
kutsal kitaplarında Ahd'e geniş yer ayırmasından dolayı bir Ahid
dini olarak da telâkki edilmektedir.
Babil Sürgünü'nden sonra millî din haline getirilen Yahudilik, bir
ırka tahsis edilmek suretiyle ilâhî dinlerden ayrı bir konumda ele
alınmıştır. O'nu millî dinlerden ayıran bir başka özellik de, tek
tanrı, vahiy, kutsal kitap ve peygamberlere inanç sistemi içinde
değişik konumlarda da olsa yer almış bulunmasıdır. Gerçekte Dinler
Tarihçileri Yahudiliğin bir millet, bir ırk veya bir din olup
olmadığı konusunda görüş birliğine varmış değillerdir.Tevrat'a
dayanarak kendilerini dünya milletleri arasından seçilmiş kavim
olarak gören Yahudiler, Allah'ın Sina'da bu kavmi muhatap
aldığını, Tevrat'ı Musa'nın şahsında onlara gönderdiğini iddia
ederler.
Tahrip edilmeden önce Ahid Sandığı'nın da içinde bulunduğu
Kudüs'teki Mabed, Yahudiliğin odak noktasını teşkil etmektedir.
Yahudiliğin sembolleri arasında en önemli yeri Yedi Kollu Şamdan
ile Altı Köşeli Yıldız işgal eder.
Sami olmayan dinlerden farklı olarak Musevîlik, vahiyle gelmiş bir
dindir. Musevîlik, yalnız kendi ailesinin dinleri olan
Hristiyanlık ve Müslümanlık'tan değil, vahye dayanmayan doğu
dinlerinden, yani Ari ve Moğol dinlerinden daha eskidir. Takriben
İsa'dan sekiz asır önce kurulmuştur.(1) Yahudiler daha çok,
bugünkü İsrail'den ayrı olarak Avrupa ve Amerika'ya
dağılmışlardır. (2) Çok eskiden beri Filistin'de yaşamış olan
Yahudiler, Babil, Asur, Fenike ve Araplar gibi Sami ırktan
gelirler. Yahudiler göçebe iken "Habiri" diye anılırlardı.
İsrâiloğulları en parlak devirlerini Kralları Süleyman zamanında
yaşamışlardır.
İnanç ve İbadet Sistemi
Yahudilik'te en önemli iman esasını, Allah'ın varlığına ve
birliğine olan inanç teşkil eder.(3) O'nun birliği,
yaratılmamışlığı, evvelinin ve sonunun bulunmayışı, her şeyi
bilişi, bütün varlıkların Yaratan'ı oluşu vb.gibi Allah inancı
vardır.
Daha çok günlük hayat ve ibadetlerde belirginleşen Yahudi inancını
detaylı olarak Tanah'da bulmak mümkün değildir. Onlar için önemli
olan Tevrat'ta bildirilen şeriatın yaşamasıdır. İnançlarına göre
Tanrı'nın en sevgili milleti Yahudilerdir. Bunun en büyük delili,
Tanrı'nın İsrâiloğulları ile Musa'nın şahsında Sina'daki
ahitleşmesidir. İnançlarına göre Tanrı, insanlığı aydınlatmak ve
mutlu kılmak için İsrailoğulları'nı seçmiş, "nebi"lerini
görevlendirmiştir. Bu konuda Musa'nın önemli bir yeri vardır.
Çünkü Tevrat O'na verilmiştir. Tanrı, evreni devamlı olarak idare
etmektedir. O'nun gücünün yetmeyeceği hiçbir iş yoktur. Mesih'le
kurulacak Tanrı'nın evrensel devletinde bütün haksızlıklar ve
zulümler ortadan kalkacaktır. Bu inanç Yahudilerin ümit kaynağı
olmuştur.
Yahudilik'te ahiret inancı tarihi bir gelişme izlemiştir.
Tevrat'ın bazı hükümlerinde ahiret inancına dair işaretler
bulunmaktadır. (4) Bazı Dinler Tarihçilerine göre, yeniden dirilme
ile ilgili metinler günümüze kadar ulaşmadığı için Yahudiler bu
tür inançları İran'dan almışlardır.
Eski Yahudilik'te iyi, kötü, ölen bütün insanlar "Şoel" adı
verilen bir yere gidecekler, orada kederli bir şekilde
varlıklarını sürdürecekler, ruhları da mezarda kalacaktır.
Yahudilik'te ahiret inancı konusunda, daha sonraki dönemlerde
birtakım gelişmeler olmuş, yeniden dirilme, ebedî hayat,
yargılanma, cennet, cehennem vb. inançlar ortaya çıkmıştır.(5)
Yahudilik'teki cennet, cehennem, hüküm günü vb. ilgili emirleri
Talmud açıklamıştır. Yahudilerin, Müslümanlık ve Hristiyanlık'ta
olduğu gibi belli başlı iman esaslarına kavuşmaları filozof Rabbi
Moşe ben Maymon (Maymonides (1135-1204)'le mümkün olabilmiştir.
O'nun meydana getirdiği günümüze ulaşan inanç sistemi şudur;
1- Allah var olan her şeyi yaratmıştır.
2- Allah birdir.
3- Allah'ın bedeni yoktur, tasvir edilemez.
4- Allah'ın başlangıcı ve sonu yoktur
5- Yalnız Allah'a dua etmeliyiz.
6- Peygamberlerin bütün sözleri doğrudur.
7- Musa, bütün peygamberlerin en büyüğüdür.
8- Elimizdeki Tora, Allah tarafından Musa'ya verilen ve günümüze
kadar
değiştirilmeden gelen kitabın aynıdır.
9- Dinimiz ilâhî bir dindir.
10- Allah, insanların bütün hareket ve düşüncelerini bilir.
11- Allah, emirlerine uyanları mükâfatlandırır, uymayanları
cezalandırır
12- Allah Mesih'i gönderecektir.
13- Ruhum ölümsüzdür. Allah dilediğinde ölüleri diriltecektir.
Yahudiler ibadetlerini "sinagog"larda (Bet ha Kneset) yaparlar (6)
Sinagoglarda rulo halinde el yazması Tevrat tomarlarının
saklandığı, Aron ha-Kodes denilen, Kudüs'e yönelik kutsal bir
bölme vardır. Sinagoglarda Yedi Kollu Şamdan (Menora) da bulunur.
Bundan ayrı olarak Kral Davud'un mührü kabul edilen iki üçgenden
meydana gelmiş Magen David denilen altı köşeli bir yıldız da
vardır.
Yahudiler sinagoglarda Tevrat'tan bazı parçaları sesli bir şeklide
okurlar. Tevrat rulolarının bohçalardan çıkarılarak haham
tarafından okunması, ibadetin en önemli anıdır. Yahudiler sinagog
dışında evlerde de ibadet ederler. Nitekim evlerde giriş kapısının
arkasında "Mezuza" denilen, rulo haline getirilmiş Tevrat
cümlelerinin yazılı olduğu mahfazalar asılıdır. Eve giriş çıkışta
Yahudiler bu mahfazaya dokunarak parmaklarını öperler. İbadet,
Kudüs'e yönelerek yapılır. Başa takke, sırta cüppe alınır.
Kadınlar ibadete katılamaz, ancak başları örtülü olarak ibadeti
seyredebilirler.
Yahudi dininin esasını ilâhiler teşkil eder. İbadet esnasında
okudukları bazı klişeleşmiş dua ve ilâhiler vardır. (7) Dua,
dindar Yahudinin hayatında önemli bir yer işgal eder. Yahudilikte
ibadet günlük ve haftalık olmak üzere ikiye ayrılır. Günlük ibadet
sabah, öğle ve akşam yapılır. Haftalık ibadet ise Cumartesi (Sabbat,
yevmu's-sebt) günü havra (sinagog)'da icra edilir.
Yahudiler sabah ayininde bir dua atkısı (Tallit) alırlar. Sabah
ayininde, sol pazu ile alna birer dua kayışı bağlanır. Dualar
ayakta, oturarak vücudu sallayarak ve secdeye kapanmak suretiyle
okunur. Geleneklerine bağlı Yahudiler bu esnada özel bir elbisede
giyerler. Toplu dualar 13 yaşına girmiş en az 10 kişinin
iştirakiyle yapılır.
Cumartesi ibadeti, cuma akşamı güneşin batmasıyla başlar,
cumartesi akşamı sona erer. Bu ibadet sinagogta yapılır. Bu
maksatla cumartesi günü ateş yakmak, çalışmak, taşıt kullanmak vb.
yasaktır. (8)
Musevîlik'te Yahve ve Elohim adında iki Tanrı'nın varlığından söz
edilmekle beraber ağırlık Yahve'dedir (9) Bu bakımdan menşeinde
İsrail Dini, tek Allah'a inanmaya değil, tek Allah'a ibadet etmeye
dayanıyordu. Yehova Musevîlerinin millî ve hâkim bir Tanrısı'dır.
İnsan da O'nun kulu durumundadır. İnançlarına göre Yehova sadece
İsrâiloğulların'a şefaat eden, kıskanç bir Tanrı'dır.
İsrâiloğulları yabancı bir ülkede de O'nun tarafından
korunacaktır. O, İbrahim, İshak ve Yakub'un Tanrısı'dır.
YAHUDİ MEZHEPLERİ
Öncelikle Yahudi mezheplerini üç ana-grupta incelemek mümkündür:
1- Makkabiler devrinde (M.Ö. II. yüzyıl) mevcut olan Hıristiyanlık
öncesi mezhepler,
2- İslâm'dan sonraki Yahudi Mezhepleri,
3- Günümüz Yahudi mezhepleri.
Hıristiyanlık öncesi dönemde başlıca üç mezhep vardır :
1-Ferisiler,
2-Sadukiler,
3- Esseniler.
İslâm'dan sonraki Yahudi mezhepleri de üçtür: 1- İshakiyye, 2-
Yudganiyye, 3- Karaim.
Bu bölümde diğer mezheplerden çok, günümüz Yahudi mezhepleri
hakkında kısa bilgiler verilecektir. Halen yaşamakta olan Yahudi
mezhepleri şunlardır:
1- Muhafazakâr Yahudiler,
2- Ortadoks Yahudiler,
3- Reformist Yahudiler.
4-Yeniden Yapılanmacılar
GÜNÜMÜZ MEZHEPLERİ
Muhafazakar Yahudilik
XIX. yüzyılın ortalarında, Alman Yahudileri arasında ortaya çıkan
muhafazakâr Yahudiliğin temsilcileri Isaac Bermays (1791-1849) ile
Zacharia Franklen (1801-1871)'dir. Sonraki dönemlerde Amerika'da
da sempatizan bulmuş olan bu mezhep geleneklerine bağlı
lâikleşmeye karşıdır
Ortodoks Musevilik
Kudüs'teki Mabed'in yıkılışından günümüze kadar gelen resmî Yahudi
inanç ve geleneklerini temsil eden Ortodoks Yahudilik, halen
mensubu en fazla olan mezheptir. Bugün İsrail Cumhuriyeti'nde de
bu mezhep taraftarları hâkimdir. Musa Kanunları'na sıkı birşekilde
bağlı olan Ortodoks Yahudiler sebt (cumartesi) günü hiçbir iş
yapmamakla da diğer mezheplerden ayrılırlar.
Reformist Yahudilik
Daha çok Avrupa'daki Yahudilerce tanınmış bir filozof olan Moses
Mendelshon (1727-1786)'un başlattığı Reformist Yahudilik hareketi,
Musevîlik'le çağdaş modern anlayışı birleştirmeyi gaye edinmiştir.
Böylece bu mezhebe mensup Yahudiler, hem geleneklerine bağlı
yaşayabilecek, hem de modern çağa ayak uydurabileceklerdir. Bu
hareketin başlamasının bir başka sebebi de Almanya'daki
Yahudilerin dinî uygulamayı, genel kültür için bir engel olarak
görmeleridir. Böylece onlardan bir kısmı Hıristiyanlaşmış, bir
kısmı da geleneklerini değiştirmiştir.
Din ile dünya işlerini birbirinden ayırma düşünce ve gayreti de
ilk defa bu mezhep mensuplarından gelmiştir. Reformist Yahudiler
dinde modernleşmeden yanadırlar. Bunu sağlamak için, ibadetin bazı
şekillerini değiştirerek, kadın-erkek ayırımına son vermişler,
cumartesi çalışma yasağını kaldırarak sinagog ayinlerini
azaltmışlar, müziğe çok az yer vererek kadınlarla erkekleri bir
arada oturmaya zorlamışlardır. Bir adım daha atarak katı perhiz
kaidelerini kaldırmışlar, şifahi Talmud geleneğini inkâr
etmişlerdir
Yeniden Yapılanmacılar (Recostructionist)
Bu sayılan üç mezhep dışında, Mordecai Keptan'ın kurduğu
Reconstructionist (Yeniden Yapılanmacı) adında bir başka mezhep
daha vardır. Bunlar daha önceleri muhafazakâr Yahudilik içinde yer
almışlardır. Zamanla Keptan'ın fikirleri diğer Yahudi mezheplerini
etkilemiştir.
Hareketin kurucusuna göre Yahudiler de diğer milletler gibi bir
millettir. "Seçilmişlik" özelliği yoktur. Tanrı Yahudileri değil,
Yahudiler Tanrı'yı seçmişlerdir. Bunlar yeniden dirilmeyi ve
ahireti reddederler. Tevrat Tanrı vahyi değildir.
İsrâiloğulları'nın tarih boyunca meydana getirdikleri bir eserdir.
Mesihcilik diye bir kavram yoktur. Sinagoglarda kadın-erkek
yanyana ibadet edebilir. Yeniden Yapılanmacı'lara göre kadınlar da
haham olabilir.
Mukaddes Kitapları
Yahudilerin mukaddes kitapları iki ana başlık altında
incelenebilir:
1- Tanah,
2- Talmud,
Hristiyanların Eski Ahit adını verdikleri Tanah da üç bölümden
oluşur:
1-Tora, (Tevrat) 2- Neviim, 3- Ketuvim.
Çoğu zaman Yahudilerin mukaddes kitabının tamamı "Tora"
kelimesiyle ifade edilir. İbranice bir kelime olan Tora, Arapça
Tevrat'ın karşılığıdır.
Tevrat "Kanun, şeriat, emir, ders, önder" vb. manalara gelir. Beş
bölümden oluşan Tevrat, Allah'ın 7704 kelimeyle Musa'ya verdiği
dinî esasları ihtiva eden kitap olarak kabul edilir. Tevrat
metninin orjinal dili İbrancadır. Bir bakıma "Şeriat" diye de
nitelendirilen Tevrat'ı meydana getiren kitapların sayısı,
Yahudilerce 24, Hıristiyanlarca 39'dur. Kitapların tertibi
konusunda da her iki toplum farklı görüşlere sahiptir.
Tevrat takriben bin yıl içerisinde meydana gelmiştir. Ancak
kitabın sınırlandırması M.S. 90 yılında toplanan Yemnia
Konsili'nde yapılmış ve bugünkü yazılar seçilerek tesbit
edilmiştir. Eski Ahit yanında hahamların nesilden nesile
naklettikleri rivayetler mecmuasına Talmud denir. M.S. 150
yıllarında Yudas adında bir haham, kendilerine kadar rivayetle
gelen haberlerin, kaybolmasından korkarak onları Mişna'da
toplamıştır. "Tekrar edilen şeriat" anlamına gelen Mişna,
Tevrat'ın tekrarı, şeriatın izahı ve tefsiri sayılır. Mişna'nın
anlaşılmasını kolaylaştırmak üzere O'na Yahudi alimlerince
haşeyeler ve şerhler yazılmıştır Bunlara Gemara denir. İşte Talmud
(10) da Mişna ve Gemara adı verilen eserlerin toplamından teşekkül
etmiştir. (11)
Yahudi Kutsal Kitabı konusuna son vermeden Kabala’dan da söz
etmeliyiz. Kabala, İbranca "gelenek görenek" anlamına gelir.
Yahudilerin harfçilik ve sayıcılıkla karışık tasavvufî kâinat
öğretisidir. Daha açık bir ifade ile Kabala, Kutsal Kitap
metinleri ile sözlü gelenekler üzerine yapılan her tür yorumların
genel bir adıdır. Zannedildiği gibi bir kitap veya kitaplar
toplamı olmayan Kabala'yı "Kâinatın görünür kargaşasını açıklamaya
ve zıtlıklarını kolay anlaşılır bir kalıp haline getirmeğe uğraşan
bir doktrin" diye tanımlamak mümkündür.
İkinci Tapınak Dönemi'nin sonuna (I. yüzyıl) kadar uzanan Kabala,
tam anlamıyla Yahudi gizeminin ortaya çıktığı tarih olan XIII.
yüzyıldan başlayarak özel bir öğreti biçiminde gelişmiştir. (12)
Bazı Dinler Tarihçilerine göre Kabala'nın kökenleri eski gelenekte
(Talmud dönemi) aranmalıdır. Kabala'nın öğreti ve uygulamaları
ancak bir kılavuzun denetim ve önderliğinde mümkündür. Kabala
temelde her zaman sözlü geleneğe dayanmıştır. Allah'ın Musa ve
Adem'e indirdiği yazılı olmayan vahyin gizli bilgisini taşıdığı
iddiası bakımından da Kabala, geleneklerle özdeşleşmiştir. (13)
Kabala XV. yüzyıl Avrupa’sında son derece yaygınlaşmıştır.
Kabala'nın genel doktrinini, kâinatın bir bütün olduğu, belli bir
nizama göre hareket ettiği, kâinatta görülen her şeyin Tanrı'nın
bir parçası olduğu, insanın da, kâinatın ve dolayısıyla Tanrının
bir parçası olmak açısından küçük kâinat sayılması gerektiği vb.
özetlemek mümkündür.
Günümüzde Musevilik
Tüm dünyada sayıları 22.000.000 olmasına rağmen Yahudiler; bir çok
ülkede oluşturdukları güçlü lobileri ile dünya ülkelerinin
yönetimlerinde ve dünya ekonomisinde büyük söz sahibidirler.
1948’ e kadar dünyada dağınık olarak yaşayan Yahudiler Filistin’de
İsrail Devleti’nin kurulmasıyla kendilerine ait bir devlete aynı
zamanda bir toplanma merkezine sahip olmuşlardır. 1933 – 1945
yıllarında Alman Nazileri tarafından soykırıma uğrayan Museviler,
bugün Filistinlilere karşı soykırım uygulamakla suçlanmaktadırlar.
İsrail Devleti’nin Arap ülkeleriyle girdiği savaşlardan doğan
sıkıntılar ve günümüzde Filistinlilerin bağımsızlık hareketleri
Yahudilerin çözülemeyen sorunlarının başında gelmektedir.
Musevilerin en yoğun yaşadığı ülke İsrail’dir ( Ülke nüfusunun
%84’ü ). İsrail’i ikinci sırada A.B.D izlemektedir ( %3,4).
Yahudiler bu iki ülkenin dışında Etiyopya, Almanya, Avustralya,
Kanada, Brezilya, Meksika başta olmak üzere içlerinde Türkiye’nin
de bulunduğu dünya nın bir çok ülkesine dağılmış vaziyette
yaşamaktadırlar.
AÇIKLAMALAR ve KAYNAKLAR
(1) Budizm, Konfüçyanizm, Taoizm vb. Doğu dinleri M.Ö. V. ve Vl.yüzyılda
ortaya çıktığına göre Musevîlik bu dinlerden takriben üç yüz yıl
daha öncedir.
(2) A.Abdullah Masdusî, a.g.e.,s.2
(3) Tevrat Tanrı'nın birliğini, "Dinle ey İsrail! Tanrınız Rab bir
Tanrı'dır" (Tesniye, VI, 4) cümlesiyle ifade eder.
(4) Bir misal olmak üzere Tevrat (İsa'ya, XXVI, 19)'ın şu
cümlelerine bakınız; "Senin ölülerin dirilecekler, benimkilerin
cesetleri kalkacaktır. Ey sizler, toprak içinde yatanlar, uyanın
ve terennüm edin... ve her yer ölülerini dışarı atacak".
(5) Yargılama sonunda iyiler cennete (Aden) kötüler de cehenneme (Ge
ben Hinnom) gideceklerdir.
(6) Kudüs'teki Mabed'in yıkılmasından sonra Yahudi tapınaklarına
sinagog denilmiştir. Aynı anlam karşılığında Türkiye'de "Havra"
terimi kullanılır.
(7) Yahudilik'teki ilâhîlere Beruh'un ilâhisi, dualara da Şema
İsrâel Duası en iyi örnekleri teşkil eder. Bu dua ile Yahudiler
dinlerine ve imanlarına bağlılıklarını dile getirirler.
(8) G. Tümer, A. Küçük, a. g. e., s. 133.
(9) Yahudilik'te bu iki Tann dışında, Adoni, İl ve Baal adında üç
Tanrı daha vardır. (Zeki Şenude, el-Yehud, Kahire, 1974, s.
393-396.
(10) Talmud, Kudüs Talmudu ve Babil Talmudu olmak üzere ikiye
ayrılır.
(11) Ekrem Sarıkçıoğlu , Dinler Tarihi, İst., 1983, s. 188.
(12) Büyük Larousse, İst., 1985, X, 6134.
(13) Ana Britannica, İst., 1988, XII, 351.
kaynak : Yrd.Doç.Dr.Osman CİLACI , Günümüz Dünya Dinleri, Ankara
1995
|
