|
Çerkesler, Kafkasya'nın
verimli vadilerinde ve sık ormanlarında,
"kendi kararlarını kendileri alan (1)
(Zi wınafe zışıj) site
devletleri halinde mutlu ve uygar bir yaşam
sürerken, Çar Korkunç İvan'ın sıcak
denizlere inerek dünyaya egemen olma
idealinin Rus devlet politikasına
dönüşmesiyle, yüzyıllar sürecek bir
musibetle karşı karşıya kalakaldılar.
Belli aralıklarla dört
yüzyıla yakın bir süre devam eden Rus
saldırıları, Çerkes site devletleri arasında
daha geniş siyasi birlikler oluşturma gereği
doğurmuştur.
"Komşu kabileler ile
ilişkilerini kardeşlik ve akrabalık
zemininde yürütmekte olan Adigelerin dönem
dönem siyasi birlik denemeleri de olmuştur."
(2)
Pşı Yinal'in Batı
Kafkasya'yı, İmam Mansur'un ve daha sonra
onun izini sürdüren İmam Şamil'in tüm
Kafkasya'yı birleştirme çabaları,
Çerkesya'da 1830'larda ve 1860'ların başında
görülen birlik girişimleri, 11 Mayıs 1918'de
kurulan ve düvel-i muazzamca (büyük
devletler) tanınan Kuzey Kafkas Cumhuriyeti,
Sovyetler Birliği'nin dağılışının ardından
kurulan KHK (Kafkas Halkları
Konfederasyonu), Cowhar Dudi'nin Kafkas Evi
projesi; Kafkasya'da işgal dönemindeki
siyasi birlik girişimleri söz konusu
edilince akla ilk gelen örnekler olarak
söylenebilir.
Biz bu kısa makalede, hak
ettiği ilgiye mazhar olamadığını
düşündüğümüz önemli bir siyasi girişimden
sözetmek, Batı Kafkasya'da 13 Haziran 1861
tarihinde kuruluşu ilan edilen Çerkes
Devleti'ni gündeme getirmek ve
araştırmacıların dikkatlerini bu noktaya
çekmek istiyoruz.
Çok eski zamanlardan beri var
olan ve Rus işgali döneminde direnişin temel
dinamiklerinden birini oluşturan "Xase"ler
(meclis) işlevsiz hale getirilmek
isteniyordu. "...Rusya batı bölümündeki halk
meclislerini dağıtmaya, kabile reislerine
armağanlar göndermeye başladı. Abzekh 'Pşı'sı*
1828'de kendisine yapılan barış önerisini
meclise sundu ve Shapsughya'da toplanan
meclis, uzun tartışmalardan sonra, bölgenin
durumuna, Rusların düşmanlığına ve Edirne
Antlaşması'nın geçersiz olduğuna ilişkin şu
bildirgeyi tüm dünyaya deklare etme kararı
aldı:
"Ruslarla barışa bile
yanaşmayan Kafkasya'nın sakinleri nasıl olur
da onların uyruğu sayılabilir!". (3)
1859'dan sonra batıda Rus
baskısının iyice şiddetlenmesi üzerine
Wubıh, Abzegh ve Shapsugh önderleri 1861'de
bir genel kongre topladı. Yeni bir meclis
seçen bu kongre şu kararları aldı:
Madde 1
Son gelişmeler Avrupa
ülkelerine duyurulacaktır.
Madde 2
a)
13 Haziran 1861 Çerkeslerin bağımsızlığını
ilan ettiği gündür.
b)
Tüm Çerkesleri temsil eden Ulusal Meclis
seçilmiştir.
c)
Birlik, gerekirse kuvvet kullanarak
sağlanacaktır.
d)
Bağımsız Çerkes Devleti Meclisi'ne gizli
oyla 15 üye seçilmiştir.
Madde 3
Meclis kararıyla ülke 12
eyalete bölünmüş ve her birine kadı, müftü,
muhtar ve emniyet amiri atanmıştır.
Madde 4
Meclis kararları bu
temsilciler tarafından uygulanacak ve
vergileri bunlar toplayacaktır. Her yüz
haneye beş süvarinin gideri yüklenmiştir.
Toplanan vergiler hür Kafkasya'nın
temsilcileri eliyle ülke işleri için en iyi
şekilde harcanacaktır." (4)
Kafkas tarihi alanında Türk
dilinde kaleme alınan en geçerli yapıt olma
özelliğini koruyan yapıtında Berkok Paşa, bu
önemli olayı -ileride daha detaylı ele almak
düşüncesiyle olmalı- kısaca ve yüzeysel
olarak geçmiştir:
"... Garbi Kafkasya'da büyük
bir heyecan ve endişe oluşmuş, Rusların
girişimlerine karşı bir önlem bulmak için,
genel meclis toplanmış, mecliste, Londra,
Paris ve İstanbul'a delegeler göndermeye
karar verilmiş ve delegelerde yola çıkmıştı.
Aynı zamanda İstanbul'a Dağıstan'dan altı
kişilik bir delegeler heyeti gelmişti. Bu
biçimde İstanbul'da bütün Kafkasya'yı temsil
eden bir delege grubu toplanmış oluyordu.
Kafkaslıların bu girişimleri dışarda çok
güçlü bir siyasi çalışmanın canlanmasına ve
gelişmesine neden olmuştu." (5)
Olayı Bir Başka Kaynaktan
Dinleyelim
"1861 yılında Kuzeybatı
Kafkasya'da bir devlet kurulmak istenmiştir.
19.yüzyılda burada demokrasi uygulayan
Wubıh, Abzegh ve Shapsughlar vardı. Savaş
nedeniyle iç anlaşmazlıkları sonuçlandırıp
birlik kurarak düşmana karşı koymaya
başladılar. Ruslara ait dört kaleyi ele
geçirdiler. Bu olay nedeniyle
birliktelikleri güçlendi. Muhammed Emin ile
Şamil'in bu birliktelikte büyük rolü oldu.
Halkın içindeki statü sahipleri bu
birlikteliği hoş karşılamıyordu. 1859'da
Şamil yenilep olup Muhammed Emin de esir
alınınca, birliği eski statü sahibi
muhalifler destekler oldu... 1861'de Wubıh,
Abzegh ve Shapsughlar "Meclis" kurdu.
15 kişilik bir heyet seçildi.
Bir Wubıh olan thamade (Başkan) Hacı Giranduk Berzeg¨, meclis kararı aldı, ülkeyi
12 eyalete ayırdı. Eyaletlerin de kendi
meclisleri vardı. Gelişmelerden Rusya,
Türkiye, Fransa ve İngiltere haberdar
edildi.(6)
"Rusya haber alınca meclisi
çalıştırmadı. 1864 göçüyle Türkiye bölgeden
insanları götürünce bu devlet son bulmuş
oldu. Girişim yerinde ve zamanındaydı, ancak
kendi reisleri tarafından satıldılar." (7)
Bu üslup, bir Sovyet dönemi yazarı için
yadırganmayabilir. 13 Haziran 1861 tarihinde
kurulan Çerkes Devleti'ni çalıştırmayan,
halkını topluca katliama ve sürgüne tabi
tutarak bu devleti yıkan bizzat Rusya
olmuştur.
13 Haziran 1861'de Batı
Kafkasya'da kurulan bağımsız Çerkes
Devleti'nin hakkıyla araştırılarak üzeri
küllenen tarihi gerçeklerin gün yüzüne
çıkarılması umuduyla...'
Dipnotlar:
1) Naroçnitskiy, A. L. vd.,
İstoriya Narodov Severnogo Kavkaza, 2 c.,
"Nauka", Moskova 1988, c. 1, s. 236.
2)
Bkz.; Zamihov, K. F., Adıgu:
Vehi İstorii, Nalçik 1994, ilk bölüm.(*)
Pşı; Feodal dönemde Adıge toplumunda
genellikle kabile reisi olan beylere
verilen ad.
3) Spencer, E., Travels in the
Circassia'dan naklen; Berzec, Tehcîru'ş -
Şerâkise, (Arapçaya çev. İsamu'l - Hasen),
Amman 1986, s. 68.
4)
Vesâiku Lecneti'l - Âsâri'l-Kafkâsiyye,
c. 12, s. 618'den naklen; Berzec, a.g.e.,
s. 77-78.
5)
Berkok, İ., Tarihte
Kafkasya, İstanbul 1958, s. 518. ¨ Devleti
gibi kendisi de gizli kalmış (daha doğrusu
bırakılmış) bu ulu lider hakkında da
detaylı araştırmalar yapılması gerekir.
Bir başlangıç olarak bkz. Abrek Tugan,
'Son Ubıh' Masalı ve Hacı Giranduk Berzeg
Gerçeği, Kafkasya Gerçeği, sayı: 2,
Samsun, Ekim 1990, s. 14-18.
6)
Lavrov, L. İ., Kratkoye
Soderjaniye Dokladov Seredniaziyatsko
Kavkazskih Çteni, Nauka, Leningrad 1980,
s. 19
7)
A.g.e, s. 20.
|
