|
Doğru ya da yanlış,
çeşitli zamanlarda gençlerimizin THAMADE ve THAMADELİK konularını
aralarında yazılı ve sözlü olarak tartıştıklarına tanık
olmaktayız. Konularımızın sansür getirilmeden tartışılmasından
yana olduğumu her zaman açıkça söyledim. Tabulaştırmakla ya da
oluştuğu varsayılan tabulara sığınmakla kültürümüze ve kimliğimize
kişilik
kazandırmayacağımızda bir gerçektir. Bu anlamda bu yöndeki
tartışmaların yapılmış olmasını da yararlı, hatta zorunlu
buluyorum. Ne var ki kavramı her yönüyle anlamadan önce, kavramı
öğrenmeden önce lehte ya da aleyhte olsa da tartışmaya açmak
kanımca bazı sakıncaları beraberinde zorunlu olarak getirecektir.
Bu düşünce ile bu yazıda, daha geniş olarak yapmakta olduğum bir
çalışmadan kısa alıntılar yaparak THAMADE kavramına bir açıklık
getirmek istiyorum.
Öncelikle şu deyimlere beraberce göz atmakta yarar vardır.
Çünkü bu deyimlerin tamamı ve bunlara benzeyen başka birçok deyim
yönetimle, yönetmekle, yöneticiyi görevlendirmekle ya da sevmekle
ilişkilendirilebilir ve Thamade kavramıyla yakından ilgilidir.
Deyimleri uzun uzadıya açıklamadan örnek olsun diye sıralayıp
geçeceğim.
NEXIJ: Genellikle saygın kişiliği olan daha yaşlı kimse.
VINAFE: Çıkan bir sorunu, bir problemi çözmek için yapılan
toplantı ve alınan prensip kararları (Bunlar Xabze kuralları
değildir. Karıştırmamak gerekir).
VINEFEJ: Çıkan herhangi bir sorun, bir konu ya da olayın
çözümünü üstlenen, Vinafe yapabilen kişi ya da kişiler (kurul).
KENGEŞ: Akıl, bilgi ve deneyim danışma.
KENGEŞEUĞ: Danışılacak, düşünmeye götürecek bilge kişi.
XEXİN: Eylem olarak seçme fiili.
XEXİNIĞE: Seçme eyleminin sürekli duruma getirilmesi.
XEXE: Seçilen (burada genellikle aday tek ya da az
sayıdadır).
XADZE: Birçok aday arasından seçme.
THAMADE
THAMADAĞE
HABLE THAMADE
KOAJE THAMADE
XEĞEUG THAMADE
JİLE THAMADE
XEUK THAMADE
THAMADE KODZE.
Açıklamaya geçmeden önce, okuyucudan bir konuda özür diliyorum.
Konuyu uzatmamak için farklı dil guruplarındaki kavramları ele
almadım. Nitekim yaptığım çalışmada da
ağırlıklı olarak Kabardeyce’yi aldım. Çünkü, o dille yetiştim.
Kavramları genel olarak bu dille öğrendim. Bu dile aşinalığım var.
Adigece olarak sıraladığımız bu kavramlar, basitte olsa toplum
niteliğini kazanmış olan topluluklardan başlayarak ulusal devlete,
hatta imparatorluklara kadar her çeşit toplumda kendi dillerine
özgü olarak
vardır, olmakta zorundadır. Örneğin: Şef-Reis, Han, Kral,
İmparator, Bilge, delege, yönetici, seçilmiş ya da seçilmemiş
Lider vb. kavramlar bunlardan
bazılarıdır. O halde konuya şöyle başlamak gerekiyor.
Thamade kimdir?
Thamadeğe-
Thamadelik nedir?
Thamade kimler
olabilir?
Thamade nasıl olunur?
Thamade olmanın koşulları nelerdir?
Thamade seçilmeden
olunabilir mi?
Thamade’nin görevleri ve sorumlulukları nelerdir?
Thamade kimlere
karşı sorumludur?
Thamadelik süreye ve göreve bağlı mıdır?
Sürekli Thamadelik
var mıdır?
Thamade
Çeşitleri
Bu soruların çokluğu okuyucuyu
sıkabilir. Hatta gereksiz olarakta değerlendirilebilir. Bunu da
saygıyla karşılamak gerek. Ne var ki tarih boyunca XABZE TOPLUMU
olmakla gurur duyduğumuz ADİGE TOPLUMU bu kavramların hepsini
ayrıntılı bir biçimde kurallara bağlamıştır. Doğrusunu isterseniz
XABZE dediğimizde bütün bu kuralların toplamından başka bir şey
değildir. Benim inancıma göre KÜLTÜRÜMÜZÜ- GEçMİŞİMİZİ, GEÇMİŞTEKİ
TOPLUMSAL YAPIMIZI ANLAYABİLMEK İÇİN SABIRLI, HAZIMLI, SOĞUKKANLI
OLARAK ÖĞRENMEYE ÖNEM
VERMELİYİZ. KOLAYCILIĞA KAÇMAK BİZİ HİÇBİR KONUDA AMMA HİÇBİR
KONUDA KURTARMAYACAKTIR.
Thamade Kimdir?
Thamede, kendisine verilecek görev
ya da görevlerin gerektireceği özellikleri taşımak koşuluyla,
toplum ya da topluluk ya da onların temsilcileri tarafından,
belirli bir görevi yerine getirmek üzere, görevlendirilen, belirli
bir misyon ve statüyü belirli süreyle taşımak üzere
seçilen kimseye denir. Bu anlamda Thamade, belirli bir görevi
yerine getirmek üzere, belirli bir misyon ve statü ile seçilerek
görevlendirilmiş kişi anlamında tanımlanmalıdır. Nitekim ADİGE
XABZE' ye göre de böyledir. Burada çok önemli bir noktaya değinmek
zorundayız. Thamade ile NEXIJ belirli görevde, zamanda ve kişide
örtüşebilir. Ancak Thamade hiçbir zaman Nexij değildir. Nexij’de
Thamade değildir. Bu iki kavramı kesinlikle birbiriyle
karıştırmamak gerekir. Bu şekilde seçilmiş ya da
atanmış olan Thamade, üzerine almış olduğu görevi tam yetkili
olarak yerine getirmek zorundadır. Burada kendisini seçen ya da
görevlendiren kişiler ya da kurullara
karşı tam bir sorumluluk altında olduğunu düşünerek, tam yetki ile
görevini yerine getirir, misyonunu tamamlar. Görevin sınırları
içerisinde hiçbir yetki kısıtlaması yoktur.
Yine önemle durulması gereken bir konuda, yaşlılıkla Thamade 'nin
özdeşleştirilmesi olayıdır.
Bilindiği üzere ADİGE kültürü hiçbir zaman yazılı olarak
toplanmamış, yazılı biçime getirilmemiştir. Tersine sözlü ve
uygulamalı olarak kuşaktan kuşağa süre gelmiştir. Bu durumda yaşın
ilerlemesine paralel olarak bilgi ve deneyimin artmasına, birikmesine neden olmuştur. Bir yabancı
yazarın dediği gibi Adıge Thamadeleri kendilerini propaganda ile
ya da para ile
kanıtlamamışlar, pratikte gerçekleştirdikleri eylemlerle bu unvana
hak kazanmışlardır. Bunun içindirki yaşla Thamadelik çoğu kez
örtüşmüştür. Ancak temel kural bu iki kavramın ayrı olduğudur.
Nitekim belirli Thamadeler için yaş hiçbir şekilde aranmamıştır.
Thamadeğe- Thamadelik
Adıge Xabze toplumunda Thamadelik hem kavram olarak, hem de
kurumsal olarak oluşmuş ve toplumsal düzenimizde bir statü olarak
yerini almıştır. Ayrıca bu kavramın toplumsal yapıda yer alması
öyle yakın bir zamanda olmamıştır. Daha avcılık ve toplayıcılık
dönemlerinde, görevin başarılması ve paylaşımın adil ve eşit
olması için eşitler arasında Thamade seçilmeye ve görevlendirilmeye başlanmıştır. Geçen uzun tarihsel süreç
içerisinde Thamadelik kavramı gelişerek daha çok toplumda saygı
kazanarak bir kurum biçimine dönüşmüştür.
Bugün Tahamde'lik denilince Thamade'nin yetkilerini,
özelliklerini, kimlerin Thamade olabileceğini, sorumluluklarını,
görevlendiriliş biçimini, süresini,
Thamadeliğin bitmesi ve bitirilmesini en ayrıntılı ve açık şekilde
anlayabiliyoruz. Onun için Adıge Xabze’sine göre THAMADAĞE ya da
THAMADELİK Thamade’den ayrı olarak ve soyut olarak toplumsal ve
kuramsal bir olgu şeklinde ulusumuzda vardır. Toplumumuz devam ettikçe de var
olmaya devam edecektir.
Kimler Thamade olabilir?
Kural olarak, görevin gerektirdiği nitelikleri taşıyan ya da
taşıyabilen herkes THAMADE olarak seçilebilir ya da
görevlendirilebilir. Ancak burada bazı konuların daha açık olarak
açıklanması gerekir kanısındayım.
Her şeyden önce Thamade olabilmek için:
1) Akıl ve anlayış sahibi olmalıdır.
2) Fiziksel ve
zihinsel engeli bulunmamalıdır.
3) Üzerine
almış olduğu görevin bilincinde ve bilgisinde olmalıdır.
4) Kişisel olarak yeterli deneyim birikimine sahip
olmalıdır.
5) Üzerine almış olduğu görevi (Thamadelik görevini)
başarabilecek kadar yetenekli olmalıdır.
6) Duygu ve düşüncelerini ifade edebilme ve ikna edebilme
yeteneğine sahip olmalıdır.
7) Suçlu ve toplumsal yaşama ters düşen bir aileden
gelmemelidir.
8) Kendisi toplumun gözünde davranışları ve sözleri ile
güvenilir ve inanılır bir kimse olmalıdır.
Bunların dışında konuk
olmaması, Adıge olması gibi ayrıntılı özelliklerde vardır.
Adıge Xabze kesin olarak bu özellikleri ararken geç zamanlarda
özellikle bazı Adıge guruplarında feodalitenin gelişmesi, sınıfsal
konumun güçlenmesi sonucu, Thamade seçilenler genellikle asil olarak adlandırılan
aile ve kişilerden tercih edilmiştir. Hatta daha kötüsü sanki
Thamadelik genetik olarak geliyormuş gibi bir anlayışın yerleşmesi
de söz konusu olmuştur.
Adıge Xabze'nin zamanla Verk Xabze olarak anılmaya başlaması ne
kadar yanlış olmuşsa, Thamade ve Thamadeliğin de bu şekilde
anlaşılma ve uygulanması o derece yanlış olmuştur. Ne var ki her
iki olguda toplumumuzda bir gerçeklik olarak yaşanmıştır, var
olmuştur. Kanımca sağlam bir toplum kurmak istiyorsak, klasik anlamda ADIGE XABZE'nin anlayışına kesinlikle
dönmemiz gerekmektedir. Kaldı ki günümüzde bu anlayış önemli
ölçüde hem Kafkasya’da hem de diasporada değişmiştir.
Nasıl Thamade Olunur?
Yukarında belirttiğimiz gibi, temel
kural, Thamade 'nin seçilmesi ya da görevlendirilmesidir. Bu
seçimlere ilk dönemde topluluğun hemen her bireyi katılmıştır.
Hatta Kabardey tarihinde belirtildiği üzere ayakkabı giyen herkes bu
seçimlere ve Xabze yapan toplantılara katılmıştır. Ancak
toplulukların gelişmesi ve sayısal olarak çoğalması gibi olguların ortaya çıkmasıyla halkın
tümünün katılımı yavaş yavaş delegelerin katılımıma dönüşmüştür.
Nitekim aşağıda göreceğimiz Thamade çeşitleri bu açıdan sınıflandırılmıştır.
Thamade olabilmek için her şeyden önce kişisel olarak yukarıda
saydığımız özellikleri taşımak gerekir. Bu özellikleri taşımayan
kimse ailesi ve kendisi kim olursa olsun Thamade olarak seçilemez
ve görevlendirilemez. Bunun dışında Thamade seçilmesini gerektiren
sorunun ya da olayın doğmuş olması gerekir. Elbette, sonuçta da
seçilmesi ya da atanması gerekir. Bunların dışında belirli Thamadelikler için zaman içerisinde Çarlık ya da Osmanlı
halifesinden onay alındığı olaylarda olmuştur. Özellikle PŞI
olunması durumlarında bu karşımıza çıktığı gibi, daha alt
guruplardan Thamade olabilmek için PŞI'nın onayı
gerekmiştir.Bunların ayrıntısına böyle bir yazıda girmenin olanağı
yoktur. Umarım kitap çıktığı zaman bu yazıda belirtilen konuları
ilgilenen okuyucu bütün ayrıntıları ile öğrenme olanağı
bulacaktır.
Seçilmeden Thamade olunur mu?
Yukarıda temel kuralın seçim ya da görevlendirme olduğunu,
Thamadeliğin bir aileye ya da kişiye yaşam boyu verilmediğini
belirtmiştim. Ancak toplum yaşamında bunun istisnalarını sıkça
görmek her zaman olagelmiştir. Buna karşın, bu şekildeki Thamadelik istisna olarak
kalmıştır. Bunlara ilişkin birkaç örnek vermek gerekirse:
1) Thamade olarak seçilmediği
halde Thamadenin ya da
toplumun verdiği
görevleri çok iyi ve sürekli olarak yerine getirerekThamadelik
özelliğini kişiliğinde toplayan kimseler, seçilmediği halde toplum
gözünde Thamade statüsünde algılanmıştır.
2) Savaşlarda, bireysel kahramanlıklarda bu durum söz
konusu olmuştur.
3) Toplumda bilge insanlar çıkmıştır. Bunlar, olay çıktıkça
ya da sorun oldukça kendilerine danışılan, seçilmedikleri ya da
görevlendirilmedikleri halde,
doğal olarak sürekli Thmade statüsünde kabul edilmişlerdir.
4) Son zamanlarda seçimsiz olarak PŞI'lar tarafından bir
çeşit atama biçiminde bazı kişilere Thamade görevi verilmiştir.
5) Bunların yanında Pşıların Thamadeliğide zaman zaman söz
konusu olmuştur.
Thamade’nin görev
ve sorumlulukları
Thamade olayına hizmet açısından
bakıldığı zaman hiçte özenilecek bir statü değildir. Nedenlerini
sıralayacak olursak;
1) Öncelikle taşıması gereken özellikler ve
yetenekleri seçildikten
sonra da görevi sona erinceye kadar taşımaya devam
etmek
zorundadır.
2) Yemek yiyişinden giyimine, adım atışından konuşmasına, oturmasından kalkışına kadar her
türlü davranışına azami derecede dikkat etmek
zorundadır.
3) Beraberinde olan kişilerin maddi -manevi görevi
süresince gereksinimlerini
karşılamak ve onları korumak zorundadır.
4) Davranışları ile görevini tam olarak yerine getirmek,
ayrıca insani ilişkilerinde beraberindekileri inandırmak ve
doyurmak durumundadır. Yerine göre hoşgörü sahibi, yerine göre
ciddi bir gözlemci, yerine göre
yargılama erkini kullanarak ceza verebilen, her koşulda Xabze
kurallarını çok iyi bilip uygulayan bir kişilikte ve yapıda olması
zorunluluğu vardır.
5) Bütün bu görevleri yerine getirirken Thamade
alçakgönüllü ancak hareket ve davranışları ile saygınlığı
yaratabilen bir yapıda olmak durumundadır.
Thamade, kendisini
seçen ya da görevlendiren kişilerin ya da kurulların istek ve
direktiflerini yerine getirmekle yükümlüdür. Görevi bitirdiğini
geleneklere uygun olarak teslim edinceye kadar da onlara karşı
sorumludur. Doğaldır ki, Thamadenin bu sorumluluğu yalnız onlara
karşı değil görevde bulunduğu sürece ilgili olan herkese karşı
devam eder. Bu sorumluluğa karşılık, Thamade görevi boyunca tam
yetkilidir. Çok ciddi olaylar çıkmadıkça azledilemez. Şikayetçi
olan şikayetini Thmadeyi seçen ya da görevlendiren kurula
bildirir. Görevi bittiğinde bu şikayet yerinde görüşürse
Thamadenin yargılanması durumu vardır.
Thamade neden seçilir? Sorunlara bağlı
olarak Thamade sınıflaması
Toplumumuzun geçmişine baktığımız zaman
açıkça görebileceğimiz gibi Adıge toplumu kendilerini XABZE
denilen kurallarla ve seçilmiş ya da görevlendirilmiş ya da doğal
olarak bu statüyü taşıma hakkını kazanmış olan Thamadeler
aracılığıyla yönetilmiştir. Bunun tersini tezlerin tarihi
gerçeklerle ilgisi yoktur, olamaz. Durum böyle olunca, her
toplumda olduğu gibi Adige toplumunda da gerektikçe, gereksinim
duyuldukça kural
konulmuş, bu kuralları uygulayarak toplumu yönetecek ya da oluşan
sorunları çözecek olan kişi ve kişileri de seçmiş ya da
görevlendirmiştir.
Bu genel kurala bağlı olarak sorunları ve Thamadelikleri şu ana
başlıklarda sınıflandırabiliriz;
1) Yönetim ile ilgili sorun ve Thamadelikler
a) Savaşla ilgili olarak seçilen Thamadeler.
b) Xabze yapımı ve yorumu ile ilgili olarak seçilen
Thamadeler.
c) Yönetmekle (Yürütme) ilgili olarak seçilen
Thamadeler.
d) Yargılama için seçilen Thamadeler.
e) Diplomasi için seçilen thamadeler.
f) Barış toplantıları için seçilen Thamadeler.
2) Sosyal yaşamın düzenlenmesi için
a) Hertürlü düğün yönetimi için seçilen Thmadeler.
b) Gelin getirme (nisaşe) için seçilen Thamadeler.
c) Cenaze töreni için seçilen Thamadeler.
d) Sofra yönetimi için seçilen Thamadeler.
e) Yolculuk için seçilen Thamadeler.
f) Konuğun ağırlanması için seçilen Thamadeler.
g) Her türlü yardım ve imece toplantıları için seçilen
Thamadeler.
3) Sorunun lokal olup olmamasına göre ya da sorunun
gerektirdiği hiyerarşi gereği Thamadeler ve Thamadelik
a) Hable Thamade - mahalle Thamadesi
b) Koaje Thamade - Köy Thamadesi
c) Xeğegu Thamade- Birkaç köyü kapsayan dar bölge
Thamadesi
d) Jile Thamade - Birkaç Xeğegu'yı kapsayan geniş bölge
Thamadesi
e) Xeku- Ülke Thamadesi
Bu sınıflandırmaları örnek olmak amacıyla genel anlamda yaptım.
İşin özünde: Toplumumuz tarihi süreçte aktif ve hareketli bir yapı
göstermiş, sık sık duyulan gereksinmeler ve sorunlar karşısında da kuralı ve kural
uygulayıcısını yaratmıştır. Bu durumu aşırıya götüren bir Xabze
yazarımız; “XABZE DÜŞÜNÜLMEDİ!” diyebilmiştir.
Genel biçimde sınıflandırmış olduğumuz Thmadelerin her görev için
yukarıda sıralamış olduğumuz ilkeleri taşıması esastır. Ancak her
göreve seçilen Thamade'nin seçildiği görevin ağırlığına uygun
olarak ayrıca özellikleri ve yetenekleri taşıması da zorunludur.
Aslında seçilirken bu ayrıntılara özellikle dikkat edilmiştir.
Thamade Kodza
Thamade Yardımcısı
diye adlandırılabilir. Thamade yardımcılığı statüsü Thamadelik
kadar önem verilen bir misyon olarak Adıge Xabze uygulamasında
yerini almıştır. Çünkü Thamadenin vereceği kararlarda, yapacağı
davranışlarda yalnız bırakılmaması esas olarak kabul edilmiştir.
Bunun yanında bayanlarla beraber yapılan yolculuklarda -gelin
getirme gibi- ayrıca büyük Thamadeye bağlı olarak yine bayan
thamade de görevlendirilir.
Sayın okuyucu, bu kısa tanıtma yazısını hiçbir iddia taşımadan
yazdım. Amacım genç okuyuculara birazcık olsun yararlı olmaktır.
Yazımı bitirirken şu önemli birkaç noktayı vurgulamak istiyorum .
1) Adı Thamade olduğu için kimse şaşırmasın. Bu kavram ve
statü, toplum daha hafif deyimiyle topluluk biçimini almış olan
her toplumda var olmuştur. Bundan sonrada var olacaktır. Bugüne
uygularsak, bir
cumhurbaşkanı, bir başbakan, bir bakan, bir meclis başkanı ve
milletvekili ya da bir genelkurmay başkanı, bir vali ya da
kaymakam, savcı ya da hakim herbiri kendi sınıfında bir Thamadedir.
2) Thamadeleri algılarken
olumlu ya da olumsuz toplumsal tarih ve kültürümüzü
yargıladığımızı unutmayalım.
3) Gerçek Thamadelik, aslında
toplumun hizmet edeni, daha açık söyleyecek olursak, toplumun
hizmetçisidir. Ancak buna karşılık hiçbir bedel almazlar. Üstelik
çok çabuk gözden düşme durumları vardır.
4) Doğaldır ki
günümüzde tanım ve analiz etmeye çalıştığımız anlamda Thamadelik
pek yoktur. Ancak bunun nedeni de yalnızca Adige toplumu değildir.
Çünkü, son yüz elli yıldır, hatta daha fazla bir sürede Thamadenin
fonksiyonlarını sürekli olarak “devlet“ olgusuna bulaşması sonucu,
başka kurumlar ve dinler almıştır. Ne var ki biz kültürel
kimliğimize bu dönemleri
ölçü alarak bakamayız, bakmamalıyız da.
5) Eleştiri hakkımız vardır
ve kutsaldır. Ancak bunu inkar anlamında hiçbir zaman
kullanmayalım.
Toplumuyla, Xabzesiyle, Thamadesiyle, gençliği ile hep birlikte
tarihine, kültürüne, diline ve kimliğine sahip çıkabilen ve çıkan
bir seviyeye ulaşmamızı dileyerek sözlerime son veriyorum. |
