|
Хэкужъым къэзыгъэзэжьыгъэ-хэм я Мафэ къэмысызэ,
Нэдждэт гущыIэгъу тыфэхъугъ. КъэкIожьыным пылъ
Iофыгъохэр ежь зэри-лъэгъухэрэм фэгъэхьыгъагъ
тизэдэ-гущыIэгъу.
– КъэкIожьын Iофыр мы аужырэ илъэс 15-р арэп,
адыгэхэр зырафыгъэм иапэрэ маф къызыщежьагъэр. Ар
къахэщы икIыжьыгъэхэм яапэрэ тхылъхэм, документхэр
щыIэх а гупшысэм фэгъэхьыгъэхэу. Апэрэ мафэхэм
къащегъэжьагъэу шыоу къэкIожьыгъи щыI, лъэсэу
къежьэжьы-гъэхэри щыIагъэх.
Урыс пачъыхьэм "Кавказыр армырми, тыдэми
тыжъугъэтIыс, тыкъэкIожьынэу Iизын къытэшъути" аIуи
лъэIу тхылъхэр къыфэзытхыгъагъэхэр щыIэх. Купэу
къежьэжьыхи Осмэн къэралыгъом дзэ кIуачIэкIэ
къыгъэуцугъэхэри щыIэх.
IорыIуатэу IэкIыбым щыIэхэм къахэщы цIыфхэр
къэкIожьын гупшысэм зэриIыгъыгъэхэр. Ары унэ
тэрэзхэр зыкIамышIыщтыгъэри, яIапIэхэр
зэкIоцIамыхэу бэрэ зыкIыпылъыщтыгъэхэри. Ащ фэдэу
IорыIуатэм хэт «сыжъугъэплIэжьы зыхъукIэ, сыгу
КавказымкIэ жъугъэзэжь» ыIоу.
1916 – 1920-рэ илъэсхэм Сэмгугъэ Аминэ ипащэу
адыгабзэкIэ щеджэхэу еджапIэ Сирием
къыщызэIуахыгъагъ. Ащ къекIуалIэхэрэм еджэныр
рамыгъа-жьэзэ, пчэдыжь къэс анэIу Кавказым
гъэзагъэу Тхьэм елъэIущтыгъэх.
Хэку къэгъэзэжьыным анахь лъэшэу дэлэжьагъэхэм
ащыщых Нэгъуцу Юсыф, Лъэцэрыкъо Хьарунэ, Самгугъэ
Аминэ, ЦIэгъо Нурий. Аужырэм "Адыгэ макъ" ыцIэу
гъэзет къыдигъэкIыщтыгъ. Джащ фэдэу Тыркуеми
еджапIэхэр къыщызэIуахыгъагъ, алфавитыр,
зэреджэщтхэ тхылъхэр къыдагъэкIыгъагъэх. Ахэм
ащыщыгъ Тымэ Сэини. Ащ къыриIотыкIыгъ ухэхэсэу
лъэпкъ шIэжь уиIэмэ, узэрегупшысэн фаер:
"Узыщыщым кIуи, хэхьажь,
Уилъэпкъымэ афэлажь,
Умылажьэу сыд бгъотын?
Чылэ пчъэIум уIутын".
Джы къэкIожьын IофымкIэ ащ фэдизыр тымышIэ фэдэу
зытшIэу, лъэпкъ къэкIожьыр тыгъуасэ къежьагъэ фэдэу
тлъытэныр емыкIу, ащ тетэу уегупшысэ хъущтэп.
ЫпэкIэ зыцIэ къесIуагъэхэм IофшIагъэу яIэм, гупшысэ
лъэгапIэу яIагъэм тэ тынэмысыгъэу къысшIошIы. Тымэ
Сэинэ къыIуагъэм изакъоми, лъэпкъ гупшысэр
къэгъэущыгъэным фишIагъэр бэ. Ухэхэсэу улъэпкъын
зэрэмылъэкIыщтыр ахэм къагурыIогъагъ ыкIи
нэмыкIхэми ар агурагъаIо ашIоигъуагъ. Ау анахь
гъэшIэгъоныр хэхэсыр хэкум езыщэлIэжьын
зылъэкIыщтыр хэкуисыр арэу зэрэщытыри
къагурыIогъагъ. Арышъ, купышхоу зыкъаIэтэу
къэмыкIожьышъугъэхэми, хэку гупшысэр ахэмызыгъэу
адыгэхэр мы лъэныкъом къаплъэщтыгъэх.
Тэ хэхэсхэмрэ мы хэкум къинагъэхэмрэ нахь
зэпэIапчъэ тызышIыгъэр тикъэралыгъохэм ясистемэхэр
зэрэзэфэмыдагъэхэр ары. Тыркуер Америкэм нахь
пэблагъэу щытыгъ, СССР-мрэ Америкэмрэ цыхьэ
зэфашIыщтыгъэп. Ащ ыпкъ къикIэу Тыркуери Урысыем
пэблэгъэ къэралыгъохэм ащыщыгъэп. ГущыIэм пае,
Урысыем ипосольствэ учIахьэмэ, тэ типолицие
къыплъы-плъэщтыгъ, мыщ укъакIомэ, КГБ-м ынаIэ
птырихыщтыгъэп. Ащ фэдэу илъэсыбэ къэтхьыгъ. Ау а
лъэныкъомкIэ Сирием ис адыгэхэм нахь насып яIагъ.
Сыда пIомэ, ар СССР-м нахь пэблэгъагъ, къэралыгъо
IофкIэ ащ къыращыхэзэ, студентхэр мыщ
щырагъаджэщтыгъэх. Тыркуем къикIэу мы къэралыгъом
апэ 1969-рэ илъэсыр ары ныIэп адыгэхэр
къызыкIуагъэхэр. Сэ апэрэу 1978-рэ илъэсым
Къэбэртаем щызэхащэгъэ «Родинэм»
къыригъэ-блэгъагъэхэм сащыщэу сыкъэкIогъагъ.
ЕтIанэ Iофыр нахь къыгъэпсынкIагъ перестройкэм. Ащ
игъом тилъэпкъэ-гъухэр бэу зэхэтхэу къэралыгъо
IофкIэ къэкIожьыгъэх.
Къэралыгъоу узыщыпсэурэр зэблэпхъуныр, уихэку
бгъэзэжьыныр лъэпкъ идеешхоу щыт. Ащ фэдэ Iофыр зы
лIэшIэгъум ригъажьэу ыкIи лъэпкъ гугъэр цIыфым
къыдэхъоу бэрэ къыхэкIырэп. Сэ зэрэсшIэу Тыркуем
революцие щытшIынышъ, социализмэр дгъэпсыщт зыIорэ
цIыф мин пчъагъэхэр хэкIодагъ, ягухэлъхэр
къадэхъугъэп. Тэ тинасып къыхьыгъэр бэ. Непэ
къэдгъэзэжьыгъэу тилъэпкъ тызэрэхэсыр сэ сшъхьэкIэ
насыпыгъэу сэлъытэ. Ар зысIокIэ, бэхэр оптимистэу
къысэплъых, ау сэ реалистэу зысэлъытэжьы. Сыд
икъэкIожьыкIэу къэкIожьыгъэми, илъэпкъ
къыхэхьажьыгъэу дэпсэурэм насып ащ хегъуатэмэ,
шIукIэ фэплъэгъунэу щыт.
ЫпшъэкIэ къызэрэщысIуагъэу хэкужъым системэу илъым
IэкIыб къэралым щыпсэурэ адыгэхэмкIэ мэхьанэшхо
иIагъ. Ау сыд системэ илъыми, "хэкум дгъэзэжьын
фае" аIощтыгъ. Ар къеушыхьаты дунаим изэIыхьэгъум
ыпшъэкIэ зыцIэ къесIогъэ цIыфхэр къэкIожьыхи,
къинышхо зэрэралъэгъуагъэм. Тэ 1979-рэ илъэсым
унэгъо 30 тыхъоу тыкъэкIожьынэу тхылъхэр
дгъэхьазырыгъагъэх. Ау Iофыр тэ тызэрэфаеу
кIэкIыгъэп. МыщкIэ анахьэу зиягъэ къэкIуагъэр
Тыркуем я 80-рэ илъэсхэм военнэ режимым хабзэр
зэрэщиубытыгъагъэр ары. ЗэкIэ гугъэ-гухэлъэу
тиIагъэхэр дгъэтIылъынхэ фаеу хъугъагъэ.
ЕтIанэ цIыфым ищыIакIэ зэхъокIыба, унагъо
зимыIагъэм къещэ, сабый иIэ мэхъу. Аукъодыеу
зыкъэпIэтэу укъэкIожьыныр пстэуми янасып
къыхьы-жьырэп. Ау адыгэхэм республикэ яIэ зэхъум,
Iофхэр нахь псынкIэ хъугъэх. Мы чIыпIэм къыщысIомэ
сшIоигъу, Адыгэ Хасэм зыпари ымышIэу аIоми,
перестройкэр къызежьэм, СНГ-м щыщыгъэ республикхэм
ащыпсэурэ урысхэм нахь IэшIэхэу урыс гражданствэ
яIэ хъуным пае "Закон о гражданстве" ыIоу документ
къызэрэдэкIыгъагъэр. А законым икъыдэкIыгъуи дунэе
Адыгэ Хасэм изэхэщэни зэтефэгъагъ. А лъэхъаным
Москва щыпсэурэ МыкIэтIый Абдулахь Дунэе Хасэм
итхьамэтэ гуадзэу дгъэнэфэгъагъэ.
А уахътэм ар Урысые Федерацием и Президент
гражданствэмкIэ
епхыгъэ комиссием хэтыгъ. А законыр агъэхьазыры
зэхъум Абдулахь гурыдгъэIуагъ
ащ тэри тыкъыхиубытэн зэрэфаер, тэри этническэу
Урысыем тызэрэщыщыр. Ежьыри къыгурыIуи,
адыгэхэри къыхиубытэхэу пункт пIэлъэ
гъэнэфагъэ иIэу
законым хигъэуцогъагъ. Зэгорэм уянэ-уятэхэр Урысыем
исыгъэхэмэ, хэгъэгоу узыщыпсэурэм узэрисэу Урысыем
игражданствэ къыуитынэу фитыныгъэ уиIагъ.
Ащ тетэу тинасып къыхьыгъ а
Iофым
изэшIохын.
А
Iофтхьабзэр
Сирием нахь щагъэфедагъ. Нэбгырэ 400 фэдиз Сирием
зэрисхэу Урысыем ицIыф
хъугъэх, гражданствэ къыдахыгъ. Нэужым а пунктым ипIалъэ
икIы
зэхъум, Дунэе Хасэри а лъэхъаным Адыгэ Республикэм
и Президентыгъэу Джарымэ Аслъани тхылъхэр
агъэхьазырхи, сыдэу щытми, а чIыпIэр
законым къыхэнагъ. ЕтIанэ
2000-рэ илъэсым ар зэблахъугъэ. ТэркIэ
а законым анахь дэгъоу хэлъыгъэр паспортитIу
зепхьан уфитэу зэрэщытыгъэр ары. Джы ащ фэдэ
фитыныгъэ щыIэжьэп.
Адыгэ Хасэм хэтхэу мы
Iофым
фэгумэкIыхэрэми,
нэмыкI
цыфхэу фэлажьэхэрэми ащ къэралыгъо лъапсэ иIэным
мэхьанэшхо зэриIэр
къагурэIо.
Бэмэ ахъщэ щымыIэу
тилъэпкъэгъухэр къэпщэжьынхэ умылъэкIынэу
алъытэ. Ащи мэхьанэ иI.
Ау ащкIэ
лъэпкъшIэжьым,
гушхоныгъэм мэхьанэу яIэр
ины дэд. ЯтIонэрэмкIэ,
хабзэр уигъусэн фае. А лъэныкъуитIур
щыIэ
зыхъукIэ,
ахъщэри къыкIэлъыкIощт.
Гупшысэм ахъщэ къыгъотэу хабзэ. АщкIэ
щысэ дэгъур косовцэхэр къызэращэжьыгъэхэр ары. Бэмэ
"Нэбгырэ тхьапша къэкIожьыгъэр",
"УнэгъуитIу
кIожьыгъэр"
аIоу
зэхэпхыщт. Пчъагъэм мэхьанэшхо иIэ
фэдэу къалъытэ. Ау арэп мэхьанэ зиIэр,
зэпстэумэ агъэзэжьыгъэкIи,
ащ политическэ мэхьанэу иIэр
къеIыхыщтэп.
Адыгэхэр изыфыгъэ къэралыгъом ибыракъ ибыракъэу,
игерб игербэу непэ къэзыштэжьыгъэ къэралыгъом
иунашъокIэ
иполитическэ ыкIи
иахъщэ
IэпыIэгъукIэ
лъэпкъым къыкIэхъуагъэхэр
къыщэжьыхи, бгъагъэ афишIыгъ.
Ары щысэ къытфэхъун фаер.
Заор къежьагъэти, Косовэ щыпсэущтыгъэхэм мыщ
зыкъыратэкъо-жьыгъэу къашIошIы.
Ау арэп
Iофыр
зэрэщытыр. Ащ ыпэкIи
Югославием ис адыгэхэр агукIэ
мыщ зэрэщыIэхэр
ахэм ахэхьэгъэ цIыфхэм
ашIэ.
Къэгъэзэжьыным игупшысэ ахэр ренэу хэтыгъэх. Ар
къеушыхьаты 1991-рэ илъэсым Дунэе Хасэм иапэрэ
зэфэс Югославием къикIыгъэ
Цэй Адам къыщиIогъагъэм.
Дунэе Адыгэ Хасэу генеральнэ секретарэу
сызыща-гъэнэфэгъагъэм а
Iофыгъор
анахь шъхьаIэу
къыщытIэтыгъагъ.
Къэщэжьын
Iофым
хэукъоныгъэ горэхэр хэхъухьагъэхэми, анахь кIуачIэ
зиIэр
политическэ мэхьанэу ащ иIагъэр
ары. А
Iофтхьабзэм
къыушыхьатыгъ гъогу тэрэз къыхэтхымэ, Урысыер
къыддеIэзэ
IэкIыбым
щыIэ
адыгэхэр къэтщэжьынхэ зэрэтлъэкIыщтыр.
Купышхоу Югославием къикIыжьыгъэр
лъэпкъ гупшысэм зызыщиIэтыгъэм
тефагъэу, джы а
Iофыр
нахь къеIыхыгъэу
плъытэн плъэкIыщта?
– сеупчIы
сигущыIэгъу.
– Хьау,
Iофыр
ащ тетэп. Зэхэтэу купышхо илъэс къэс къэмыкIожьырэми,
мы аужырэ уахътэм нахь тызэхахьэ тыхъугъ. ГущыIэм
пае, цIыф
мин пчъагъэ къекIуалIэ
Къайсын фестивалэу щыкIорэм.
Ащ хэкум икIэу
хэлажьэрэр илъэс къэс нахьыбэ мэхъу. Мары Адыгэ
къэралыгъо университетым икъэшъокIо
купэу "Нартыр" Самсунг рагъэблэгъагъэу, къэралыгъо
24-рэ къызэкIолIэщт
фестивалым хэлэжьэщт. "Налмэсыр" Тыркуем зыщыIагъэр
бэшIагъэп.
Ащ ыпэкIэ
"Ислъамыери" а хэгъэгум щыIагъ.
Мы мафэхэм "Мыекъуапэ инэфылъэхэм" Бурсэ кIонэу
загъэхьазыры. Арышъ, тызэхэмыхьэу щытэп.
Сыдрэ уахъти лъэпкъ
Iофыр
къэзыIэтырэр
мылъку зиIэу,
буржуазиер ары. Ахъщэ зиIэхэр
ащ ымыгъэрэзэжьхэу, лъэпкъ
Iофхэм
агъэгумэкIэу
мэхъу. Ащ ишыхьат мары адыгэ кIалэхэу
ахъщэ тIэкIу
зиIэ
хъугъэхэр зыр спортым, адрэр искусствэм деIэхэу
зэрэщытхэр. Мары, гущыIэм
пае, КIэрмыт
Мухьдинэ нэбгырабэ зыхэт кIэлэцIыкIу
коллективыр ыIыгъ.
Ахэр Сирием, Тыркуем блэкIыгъэ
илъэсхэм ащыIагъэх,
джыри Сирием ыкIи
Иорданием ыщэнхэу егъэхьазырых.
Мы чIыпIэм
къыщысIомэ
сшIоигъу
илъэс заулэ хъугъэу хасэхэр икIэщакIохэу
ныбжьыкIэ
купхэр тихэку Тыркуем къикIыхэу
къызэрэкIохэрэр.
Мы мафэхэм Тэхъутэмыкъое районымкIэ
къуаджэу Пэнэхэс щыI
Тыркуем къикIыгъэ
кIэлэцIыкIу
куп. Ащ фэдэ куп Налщыки джыдэдэм зыщегъэпсэфы.
Джыри зы
IофтхьэбзакIэ
игугъу къэсшIыщт.
Тыркуем адыгэ къуаджэхэр джы мы хэкум итхэм ацIэхэм
атефэхэу итых. ГущыIэм
пае, Щынджый, Гъобэкъуай, ХьакIэмзый.
Тыгу къэкIыгъ
ахэм афэдэ къуаджэхэу мы хэкум итхэм
яадминистрациехэмрэ Тыркуем щыIэхэм
япащэхэмрэ зэфэдгъэтхэнхэу, зэIудгъэкIэнхэу.
Ащ фэдэу Дюзджэ ит ХьакIэмзые
къуаджэм письмэ къыфэтхьыгъ Тыркуем ицIэджэгъу
къуаджэу щыIэм
къыфитхи.
Бэдзэогъум и 22-м Урысые Федерацием и Президентэу
Владимир Путиным Урысыем зэгорэм икIыжьыгъагъэхэм
къатекIыгъэхэр
уадеIэзэ
къэпщэжьынхэ фаеу къызщиIорэ
указ къыдигъэкIыгъ.
Ащ игъэцэкIэнкIэ
программэ зэхагъэуцонэу куп гъэнэфагъэмэ пшъэрылъ
къафишIыгъ.
А унашъор урыс закъохэр арэу зэхьылIагъэр
къызышIозгъэшIынхэри
къэхъункIи
хъун, ау сэ сишIошIыкIэ
федерациеу лъэпкъыбэ зыщыпсэурэм ицIыфхэр
зэхидзынхэу фитыныгъэ иIэп.
А унашъор тэри къытэхьылIагъэу
тлъытэн фае.
МэфэкIыр
щыIэ
зэрэхъугъэм мэхьанэу ритырэмкIэ
сигущыIэгъу
сеупчIы.
– Къэралыгъом а мафэр мэфэкIэу
зэрилъытэрэм къэкIожьыгъэхэмкIи,
IэкIыб
къэралхэм ащыIэхэу
къытлъыплъэхэрэмкIи
мэхьанэшхо иI.
Ар тэ тихэгъэгу закъоп, Дунэе Хасэм иунашъокIэ
адыгэхэр зыщыпсэурэ къэра-лыгъохэм зэкIэми
ащыхагъэунэфыкIы.
Сигуапэу къэсэIо
адыгэу тыдэ щыIэри
зэрипхэу мэфищ тиIэ
зэрэхъугъэр. Ахэр шъыгъо-шIэжь
мафэр, адыгабзэмрэ тхыбзэмрэ я Маф ыкIи
хэкужъым къэзыгъэзэжьыгъэхэм я Маф. Джы мыщ укъэмыкIожьышъуми,
а мафэм тыдэ щыIэ
адыгэхэм ягупшысэхэр зэтефэнхэ алъэкIыщт,
зэдагъэмэфыкIыщт. |
