|
Сыдигъуи, къычIэкIон ылъэкIыщтыр,
къытынкIэ зыщыгугъухэрэ шIуагъэр къырамыдзэу
шIэнIуати, (конференцие) нэмыкI зэхахьи
зэхамыщагъэу, ахэм, ежь иеплъыкIэ дищтэрэ гугъэ
горэхэр римыпхэу зи ахэмылэжьагъэу къысшIошIы.
|
|
|
Непи арышъ зэрэщытыр, тэ
тишIошIыкIэ, мы шIэнIуатэм къытынэу тызыщыгугъурэр,
УФ-м щыпсэурэ лъэпкъхэм ялъэпкъэгъоу къокIыпIэ
благъэм ащыпсэухэрэмэ адыраIэщт зэпхыныгъэм,
лъэныкъо пстэуми яшIуагъэ зэрэ хэлъыр утыгум
къитылъхьаныр ары. Сэ зыгугъу къэсшIыщтыр,
къыхэхыгъэу адыгэхэр ары.
Мыщ шъугу къэзгъэкIыжьмэ игъоу
къысшIошIы, Кавказымрэ къыблэ Урысыем ащыпсэурэ
лъэпкъхэм я ощественнэ форумэу, 2004 илъэсым
гъэтхапэм и 26-м Соч щыIэгъэ зэIукIэм УФ-м и
Президентэу Путины, Кавказ лъэпкъхэмрэ IэкIыб
хэгъэгумэ ащыпэурэ ялъэпкъэгъухэмрэ язэпхыныгъэ
шIуагъэ ин къытын зэрилъэкIыщтым зэрэ
чIигъэтхъыгъагъэр..
Адыгэу къокIыпIэ благъэ хэгъэгухэм,
ахэм арыкощыкIи зэрэ дунаеу итэкъухьагъэ хъугъэм
япчъагъэ ущэтакIохэм зэтефыгъэу къаIо, къатхы.
ГущыIэм фэшIы Тыркум щыпсэурэ Адыгэм ипчъагъэ
милуанитф-блым нэсэу къэзытхыхэрэр щыIэх. Ахэр
шIошIыхъугъуаеми, милуанрэ ныкъорэм зэрэ
мынахьмакIэмкIэ теубытагъэ щыI. Евро-союзым а
пчъагър милуанищэу къыредзэ.
Пчъагъэр тхьапщэу къэтыщтагъэми
непэ адыгэу ичIыгужъ щыпсэурэм фэдэ пчъагъэкIэ зэрэ
нахьыбэр тымылъэгъун тлъэкIыщтэп. Адэ лъэпкъым
инахьыбэ, сыда гъэшIэрэ ихэку пэIэпчъэ, хэгъэгубэмэ
арытэкъухьагъэ зышIыгъэр. Ари джы щэфыжьэп.
Царизмэм къаришIылIэгъэ лъэпкъ гъэкIод заомрэ ащ
пидзэжьыгъэ лъэпсэич хэку гъэбгынэнымрэ ары. Ау
къэIогъэн фае, адыгэм ихэку рагъэбгынэным Уэсмэн
Империеми, Инджилизыми, французыми мымакIэу яIэхьэ
зэрэхэлъыр.
Непэ ар тимызэхэфынми кIэкIэу
къэтIон тлъэкIыщтыр, Урысыер зыфэягъэр адыгэр
зырымысыжь темыр кIохьапIэ кавказыр арыгъэ. Осмэн
Империер зыфягъэри Кавказым щыпсэущтыгъэ быслымэн
цIыфыр ихэку ищэнхэр, игъэпсэолъэнхэр арыгъэ. Арышъ
зыр яIункIи, адрэм икъудыйи адыгэ лъэпкъым ищэнэ
90-эр ихэху пэIэпчъэ ашIыгъ. Урысыем къыщыхъугъэ
политикэ зэхъокIыныгъэми, хэкум къинэжьыгъэ
зэочIэзыжь мэкIэ тIэкIур зэпэIэпчъэ ашIыгъ.
IэкIыб хэгъэгубэмэ арытэкъухьэгъэ
адыгэм инахьыбэм непэ бзэр зэрамышIэжьрэр, кIуатэмэ
къэси зэрэ аэIэкIэзырэр щэфыжьэп. Ау джа бзэр
зымышIжьырэдэдэми лъэпкъ тхыдэм, лъэпкъ къашъом,
лъэпкъ културэм гъунэ зэрэ лъафырэм, лъэпкъ шIэжьэу
яIэм, тхыдэм хэшIыкIэу фыряIэм, Кавказыр
зэрахэгъэгур джыри зэращымыгъэупщагъэм, зэдытиIэщт
зэпхыныгъэм ыуасэ нахь къеIэты.
ЕтIани зэу къыдэлъытэгъэн фаер,
адыгэхэм зыщыпсэухэрэ хэгъэгухэм япчъагъэ
емылъытыгъэ гъэхъэгъэшъукохэр зэрэ щашIыгъэр, непи
зэрэщашIырэр ары. ГущыIэм фэшIы Ахьмэд Митхьат
Хьагъур тырку Литературэм Роман жанрыр хилъхьагъэу
алъытэ, Тыркубзэм хымэ гущыIэхэр
хэзыгъэкъэбзыкIыгъэ цIыфхэм апэ итэу къалъытэ
Хьаткъо Умэрэ Сэйфэддин. Политикэм щагъэхъагъэхэр
ары гъэшIэгон дэдэри. Мары Ермэл ШIэныгъэлэжьэу
Арсэн Авегян и докторскэ Уэсмэн Империем иаужьрэ
лъэхъанхэмрэ Тыркум республикэр зыщагъэпсыгъэ
лъэхъаныхэм Кавказ лъэпкъхэм чIыпIэу щаубытырэм
фэгъэхьыгъ. Джырэ благъэ Тыркум анахь щаджырэ
гъэзэтищым язэу Заман зыфиIорэм Тырку Республикэр
къыдэзыхыгъэр Чэркэсхэмрэ, Балкан щыщхэмрэ иIуи
къыухыгъ.
Адыгэхэм иорданием тетыгъо щыраIэ
зэпытэу, парламентым кота щыраIэу зыкIыщытым лъапсэ
фэхъугъэр къэралыгъор гъэпсыгъэ зэрэхъугъэм яIэхьэу
хэлъыр зэрэмымакIэр ары.
Сирием непэ МэрджкIэ заджэхэрэ
Iуашъхьэм ыцIэ, Сириер зыхэтыгъэ зэомыухыжьым,
яхэгъэгукIэ псэемыблэжьэу къэзыухъумагъэ Адыгэхэм
гу зэзэрэгъэшIынэу Мардж зэрэ зэраIожьыщыгъэр ары
къызытекIыгъэр.
Израил ис мэкIэтIэкIури илъэпкъыбзэ
фитэу къехьымэ къэралыгъом гурыIозэ къехьышъ ары.
КIэкIэу адыгэхэм, зыщыпсэугъэ хэгъэгухэм политикэм
илъэныкъокIи, искуствэм илъэныкъокIи, шIэныгъэм
илъэныкъокIи гъэхъэгъэшIухэр щашIыгъ. Мы
къэтыпчъыгъэ хэгъэгухэм ямызакъоу ахэм арыкощыкIи
хэгъэгубэмэ арытэкъхьагъэ хъугъэ адыгэхэми
закъыхагъэщын, ащыщхэр япарламентхэм ахэсынхэ
алъэкIы.
А пстэурм Урысые Федерацием
нэшIукIэ къеплъых тIомэ. Ар мытэрэзыIо хъун. Хэкур
зышIуагъэкIодыгъэхэм, лъэпкъ кIодым игъунэ
рафылIагъэхэм, урысыем гухьэгужь фызиIэхэри
ахэтынба? Урысыем ипый дунэе кIуакIэхэри, ащ
фэдэхэр ежь зэрэ зыфэгъаIорышIэщтым
лъыхъунхэба?...
Адэ ти хэгъэгогъумэ ялъэпкъэгъухэр,
потонциалнэу тихэгъэгогъухэр пыйхэм сыд фэдэу
ащытыухъумэн, лъэныкъуитIуми ашIуагъэ зыхэлъ
зэпхыныгъэ адытиIэн тлъэкIыщта?
Нафэр, нэпи тыгъуасэ фэдэу
къэралыгъо инхэр, анахь къэралыгъо лъэщы
зэрэхъущтхэм лъэбанэх. Ар чIыуэпсы хабз. КIуакIэм
лъапсэ фэхъун зылъэкIыщтхэм апэрэр, чIыдагъэм
икъэкIуапIэхэр къызIэкIэбгъэхьаныр ары. Кавказыр
чIыдагъэмкIэ зэрэбаир щэфыжэп. Ирак ичIыгухэри ащ
фэдэкъабз. Мыхэр къызгурыIохэрэмкIэ, непэ
Кавказыми, Ираки аырылъ заор зыпкъ къикIыгъэри,
Урысые Федерацием зэхагъэтэкъунэу къызыкIебэныхэри
гурыIогъуаеп. Ау Адыгэ кIалэу, Тырку генералэу
Исмахьил Бэркъукъэ непэрэ заохэр илъэс шъэныкъо
къыпэу къызэритхыгъагъэр умыгъэшIэгъон плъэкIырэп.
«...Арышъ Кавказым имэхьанэ, блэкIыгъэм елъытыгъэу
бэкIэ нахь ины хъугъэ. Дунэе кIуакIэхэм неущрэ
язэбэни Кавказым къыщежьэу Перски залог екIурэ
линем къешIэкIыгъэ чIыгухэр ары зыщекIокIыщтыр.
Арэу
зыхъурэм, кавказым дунэе мэхьанэ иIэ мэхъу. Ащ
хэмыхъомэ хэкIыщтэп. Кавказым игъунъгъу
хэгъэгухэми, кавказым епхыныгъэ фызиIэ лъэпкъхэми
ар джащ фэдэу къагурыIон фае.»
Хэгъэгу инымэ амызакъоу хэгъэгу
цIыкIухэри зыфаблэрэ Iофыгъомэ ащыщ, мыдрэ
хэгъэгумэ ащыпсэурэ цIыфхэр ежь яхэгъэгу нэшIукIэ
къеплъынхэ ашIыныр. Ащ фэшIыкIэ лъэныкъуабэкIэ
адэлажэх, хэгъэгухэм бзэ зэфэшъхьафыбэкIэ
радио-телевидение къэтынхэр ашIы. А Iофыгъом уасэ
зэрэфашIырэм ищысэу къэдгъэлъэгъон тлъэкIыщт,
быслымэн хэгъэгухэм къащеIыхыгъэ и престижь
къыIэтыжьыным фэшIы Амэрикэр ... къыгъэкIуагъэшъ,
къырегъэкIухьэ.
КIуакIэр зэтезыхырэ къэралыгъохэм,
зэбэныхэрэ хэгъэгур къин чIыпIэ радзэным фэшIы
агъэпсэуалъэрэмэ ащыщ, сыд ылъэныкъокIи властым
фэмычэф цIыфхэр къызIэкIаубытэныр. А лъэныкъомкIэ
Iэпэм нахь ращэкIырэри цIыф фиитыныгъэхэмрэ, лъэпкъ
Iофыгъохэмрэ ары.
Тэ тишIошIыкIэ хэгъэгухэм
зэдыраIэщт зэпхыныгъэм, зэфэщытыкIэ дахэм лъэпсэ
пытэ фэзышIыщтыр лъэныкъуитIуми зэIэхьылхэр
щыпсэуныр ары. Мары IэкIыбы къикIыжьи
къэкIожьыгъэхэр ащ ищысэ шIагъох. Iкономикэм
илъэныкъокIэ къапщтэмэ зэпхыныгъэ зыдыраIэр
къызэрыкIыжьыгъэ хэгъэгухэр ары. ЕтIани хэт яцIыфа
иIахьыл зэрыс хэгъэгум шIу къыдэхънэу фэмещтыр.
АщкIи Урысые Федерацием потанциалышхо зэрриIэр,
Урысыем ичIыдэлъ лъэпкъхэм ялъэпкъэгъоу IэкIыбы
итэкъухьагъэхэр милуан пшIыпчъагъэ зэрэхъурэр.
Адэ хэгъэгубэмэ арытэкъухьэгъэ
милуан заулэ хъурэ адыгэхэр сыд фэдэу Урысыем
экономикэ-културэ лъэмыджы фэтшIын тлъэкIыщта. Ахэр
Урысые Федерацием нэшIукIэ къезэгъэплъыщтыр,
хэкужьым къинэжьыныр зынасыпы къыхьыгъэ
лъэпкъэгъухэм урысые федерацэм щыраIэ щыIакIэр ары.
Ар тынчымэ, лъэпкъэу псэуным ифитыныгъэхэри
иIамалхэри яIэмэ ары.
Лъэпкъ гъэкIодыр къэщтэжьыгъэн фае
Хэхэсхэм ихэку рафыгъэ статусыр
ятыгъэн фае.
Хэкум къыгъэзэжьын гухэлъ зиIэхэм
IэпыIэгъу ятыгъэн фае
Урысые Федерацием Федерализмэр
щыгъэпытэгъэн фае. Лъэпкъхэм атегъэпсыкIыгъэ
республикэхэр конституцэм къызэриухъумэрэр
чIэгъэтхъыгъэн фае
Демократием зыщегъэушъомбгъун фае.
Демократиер IэIэт къодыеу
зэрэщымытыр, дэмократием макIэр, кIокIаджэр,
тхьамыкIэм яфитыныгъэхэр къызэриухъумэн фаер.
Хэкурысым ишIыIэкIэ псэукIэ
алъызгъэIэсыщт, IаIэкIэзыгъэ бзэр къазгъэщтэжьыщт,
културэр къэзыухъумэщт\ Урысые Федерацием
иполитикэ гъунэгъу къыфэзышIыщтхэ республикэ
телевидинехэр спутникым етыгъэн фае.
IэкIыб хэгъэгумэ арыс
тилъэпкъэгъухэм зэпхыныгъэ министрествэ зэхэщэгъэн
фае.
Республикэхэр щымыIэжьыным
фэлажьэрэ кIуакIэхэм уадеIэзэ, аIорэр зэхэмых фэдэ
зыпшIызэ, аIорэр зэрэмыхъущтыр шъхьэ ихыгъэу
къэмыIозэ ащ упэлъэщын плъэкIыщтэп.
I99I илъэсым къыщтэгъэгъэ
къэкIожьын фитыныгъэ язытыщтыгъэ законым фэдэ зфкон
къэщтэжьыгъэн фае
Зауэр зыухыгъэр илъэс I30 зэхъум
Елтсин къышIыгъэгъэ джэпсалъэм Адыгэмэ язауэ зэрэ
зауэ зафэу щытыгъэр чIэгъэтхъыгъэн фае
I998 илъэсым Косовцэхэмэ
якъэщэжьын. Мэхьанэу иIэр къэтыгъэ зэпытын фае
Ахэм пстуми лъапсэ Iафэхъунэу
къытшIошIырэр ежьыри зауэм хэлэжьагъэ Историкэу
Фадаев къыIуагъэр ары: Ти пыигъэ лъэпкъхэр дж ти
хэгъэгогъу хъгъэх. Кавказым фэшIы сыд лъыуасэ
тымытыгъэми, зы урыс цIыфи зи къыIон фитыныгъэ
иIэп. |
